more_horiz
Historia

Gęsiówka. Obóz koncentracyjny w środku Warszawy

Ostatnia aktualizacja: 05.08.2022 05:55
5 sierpnia 1944 roku, w czasie Powstania Warszawskiego, batalion Armii Krajowej "Zośka" uwolnił więźniów z warszawskiego obozu koncentracyjnego, zwanego Gęsiówką. – Gdy już przegoniliśmy Niemców, nagle zostaliśmy otoczeni przez setki więźniów w pasiakach. Dopiero wtedy zorientowaliśmy się, że uwalniamy Żydów – opowiadał uczestnik walk, Witold Sikorski ps. Boruta.
Uwolnieni więźniowie Gęsiówki wraz ze swoimi wybawicielami z 5 batalionu AK Zośka, 5 sierpnia 1944.
Uwolnieni więźniowie Gęsiówki wraz ze swoimi wybawicielami z 5 batalionu AK "Zośka", 5 sierpnia 1944.Foto: Wikimedia Commons/Domena Publiczna

Pierwszy transport więźniów dotarł do KL Warschau 19 lipca 1943 roku. Przywieziono ich z Buchenwaldu, przeważali kryminaliści, więźniowie polityczni i tzw. elementy aspołeczne. Byli przeznaczeni do roli obozowych kapo, a Żydzi przetrzymywani w Gęsiówce wspominali ich jak najgorzej.

To był jedyny taki obóz umieszczony przez Niemców w europejskiej stolicy. KL Warschau, zwany Gęsiówką, powstał w lipcu 1943 roku w ruinach getta warszawskiego, kiedy na gruzowisku po dzielnicy żydowskiej próżno już było szukać żywych ludzi. 


Posłuchaj
06:23 29.07.2014 Popołudnie z Jedynką mapa powstania ok.mp3 Radiowa Mapa Powstania Warszawskiego - uwolnienie więźniów Gęsiówki. (PR, 29.07.2014) 

KL Warschau

Gęsiówka pierwotnie znajdowała się w dawnym budynku Koszar Wołyńskich, w którym podczas wojny mieścił się Areszt Centralny w getcie warszawskim. Jeden budynek szybko stał się zbyt ciasny na potrzeby wojennego przemysłu śmierci i ostatecznie Gęsiówka przerodziła się w obóz koncentracyjny, rozciągający się od ulicy Okopowej, aż po Zamenhofa. Obecnie to teren osiedla Muranów.

Tablica ostrzegawcza przy ogrodzeniu obozu koncentracyjnego KL Warschau, 10 maja 1945.
Tablica ostrzegawcza przy ogrodzeniu obozu koncentracyjnego KL Warschau, 10 maja 1945

Posłuchaj
19:50 [PR24]PR24 (mp3) 21 lipiec 2019 07_10_48.mp3 Prof. Tadeusz Wolsza o KL Warschau w audycji z cyklu "Historyczne wydarzenie tygodnia". (PR, 21.07.2019) 

Niebawem Niemcy zaczęli sprowadzać Żydów do KL Warschau. Od 31 sierpnia do 27 listopada 1943 roku przybyły pierwsze transporty z Auschwitz. Gęsiówka przyjmowała kolejnych więźniów do lata 1944 roku. Byli to głównie Żydzi, którzy pochodzili spoza Polski. Taki zabieg służył uniemożliwieniu komunikacji z cywilną ludnością Warszawy i utrudnieniu możliwości potencjalnej ucieczki.

Więźniowie Gęsiówki byli zatrudnieni przy porządkowaniu ruin getta i wynajdowaniu w nim drogocennych przedmiotów. Historycy oceniają, że w czasie funkcjonowania KL Warschau zginęło w nim ok. 20 tys. osób. W tej liczbie zawierają się ofiary egzekucji mieszkańców Warszawy, wykonywanych na terenie obozu i ruin getta przez okupanta.

Akcja likwidacyjna

27 lipca 1944 roku rozpoczęła się likwidacja Gęsiówki. Niemcy postanowili zatrzeć ślady swoich zbrodni i rozpoczęli ewakuację. 400 więźniów niezdolnych do wymarszu rozstrzelano na terenie obozu. Reszta z nich podążyła do Kutna, z którego 2 sierpnia została odesłana do Dachau. W marszu śmierci mogło zginąć nawet 2000 osób. W tym czasie w Warszawie pozostało jeszcze ok. 400 więźniów przeznaczonych do pracy przy ostatecznej likwidacji obozu.

Niemcy początkowo nie chcieli ewakuować więźniów Gęsiówki, ponieważ obawiali się uwolnienia ich przez polską ludność. Wyjście z obozu wspominał Oskar Paserman. Był jednym z niewielu polskich Żydów uwięzionych w warszawskim obozie.

"O godzinie 4.00 byliśmy już gotowi do wymarszu. Każdy musiał wziąć swoje dwa koce. Ustawiono nas w grupach po stu, w sumie było nas 4 tysiące ludzi. Ponad czterystu pozostało jeszcze w obozie. […] 4 tysiące ludzi maszerowało w najlepszym porządku przez miasto. Na każdych pięciu więźniów był jeden esesman, na końcu jechały samochody z karabinami maszynowymi". 


Posłuchaj
25:59 kl warschau___fl 14701_tr_0-0_12042219892ce635[00].mp3 Audycja o KL Warschau z udziałem sędzi Marii Trzcińskiej i prof. Kazimierza Kąkola z Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce - Instytutu Pamięci Narodowej. (PR, 29.05.1989) 

Odbicie Gęsiówki

Obóz koncentracyjny został uwolniony przez żołnierzy Armii Krajowej w czasie Powstania Warszawskiego. Batalion "Zośka" zajął go 5 sierpnia 1944 roku.

– Gdy już przegoniliśmy Niemców, nagle zostaliśmy otoczeni przez setki więźniów w pasiakach. Dopiero wtedy zorientowaliśmy się, że uwalniamy Żydów. Pewna ich grupa ustawiła się w dwuszeregu, jeden z nich wystąpił i zameldował naszemu dowódcy plutonu pancernego, że zgłasza ochotników do naszego wojska – opowiadał uczestnik walk, Witold Sikorski ps. Boruta, w cyklu Radiowa Mapa Powstania Warszawskiego.

Duża część więźniów KL Warschau zdecydowała się wstąpić w szeregi powstańców i dołączyć do walki ze swoimi prześladowcami.

Po II wojnie światowej na terenie Gęsiówki ponownie więziono ludzi. Obóz przejął Urząd Bezpieczeństwa. Trzymano tutaj przede wszystkim niemieckich jeńców wojennych, których wykorzystywano do pracy przy odbudowie Warszawy. Zostali zwolnieni w 1949 roku, ale nie oznaczało to końca istnienia więzienia. Powstało tam wówczas Centralne Więzienie - Ośrodek Pracy w Warszawie. Aż do 1956 roku przetrzymywano w nim więźniów politycznych i kryminalnych.

sa

Wypowidź świadka pochodzi z: J. Galdamesz, Odbicie Gęsiówki, "Karta", 99, 2019.