Najmłodszy stan USA. Jak Amerykanie przejęli Hawaje?

Hawaje, archipelag położony na Oceanie Spokojnym, przed wiekami zasiedlone zostały przez grupy ludności polinezyjskiej. Mieszkańcy wysp (do największych należą Hawai'i, Maui i O'ahu z Honolulu) prowadzili między sobą nieustanne wojny. W 1788 roku na Hawaje dotarli pierwsi biali ludzie. Była to brytyjska wyprawa pod wodzą Jamesa Cooka. Rok później w czasie drugiej wizyty Brytyjczyk wdał się konflikt z miejscowymi i został przez nich zabity. Pamiątką po brytyjskich gościach jest Union Jack (flaga Wielkiej Brytanii) zawarty w hawajskiej fladze.

Z czasem na archipelag dotarły kolejne wyprawy. Zachodnia technologia i broń sprawiły, że Kamehameha, jeden z największych miejscowych wodzów, który w 1795 roku powołał Królestwo Hawajów, pokonał rywali i w ciągu 15 lat zjednoczył wszystkie wyspy pod swoim panowaniem. Po Kamahameha I na tronie zasiadało kolejnych czterech królów o tym imieniu. Nim w 1872 roku dynastia wygasła, w państwie doszło do nieodwracalnych zmian.

Amerykański protektorat

W XIX wieku wyspy cieszyły się coraz większą popularnością wśród białych osadników z Europy i Ameryki. W 1820 roku dotarła tu pierwsza z piętnastu wypraw misyjnych. Poza religią zaimportowano również zachodnią kulturę, architekturę, pismo, sprowadzono bydło, a po ulicach jeździły konne zaprzęgi. Biali przybysze zaczęli ogrywać też coraz większą rolę w państwie. Pod ich wpływem w 1840 roku Kamehameha III uchwalił konstytucję, a osiem lat później wprowadził ważne dla osadników prawo własności nieruchomości.

W kolejnych latach prym wśród napływowych mieszkańców wysp zaczęli wieść Amerykanie, którzy zdominowali miejscową gospodarkę, a nawet zasiadali w hawajskim rządzie. Już w latach 50. XIX wieku w Stanach pojawiły się głosy o konieczności aneksji archipelagu. Pomysł na razie porzucono, ale Hawaje popadały w coraz większą zależność od USA.

Po krótkim panowaniu króla Lunalilo (1873-1874), na tronie zasiadł Kalakaua, który kontynuował proamerykańską politykę. W 1875 roku podpisał umowę, która gwarantowała bezcłowy handel między Stanami Zjednoczonymi a Królestwem Hawajów. Nowa wersja umowy z 1887 roku zapewniała USA wyłączność na korzystanie z zatoki Pearl Harbor i utworzenia w niej bazy wojskowej. Królestwo Hawajów stawało się w zasadzie amerykańskim protektoratem.

W tym samym roku biali plantatorzy wymusili na królu podpisanie nowej konstytucji, która ograniczała uprawnienia monarchy i nadawała prawa wyborcze tylko bogatym mieszkańcom państwa, a więc głównie białym przybyszom.

Przewrót wojskowy

Sytuację próbowała odwrócić Liliuokalani, siostra Kalakauy, która wstąpiła na tron po jego śmierci w 1891 roku. Królowa, urodzona w 1838 roku, otrzymała staranne wykształcenie. Po śmierci drugiego brata w 1877 roku traktowana była jak następczyni monarchy. Podczas światowego tournée króla oficjalnie go zastępowała jako regentka. Sama też udała się w podobną podróż, podczas której była przyjmowana przez prezydenta USA Grovera Clevelanda i brytyjską królową Wiktorię. W 1862 roku Liliuokalani poślubiła Amerykanina Johna Owena Dominisa, który zmarł kilka miesięcy po jej koronacji.

Królowa nie mogła pogodzić się z osłabieniem monarszej władzy i uzależnieniem Królestwa Hawajów od USA. Nie zgodziła się na odnowienie umowy z 1887 roku, czym przysporzyła sobie wielu wrogów, którzy podważali jej autorytet. Liliuokalani miała przeciwko sobie zdominowane przez amerykańskie wpływy organy władzy ustawodawczej, które zaczęły domagać się aneksji Hawajów przez USA.

Pod koniec 1892 roku powołano nowy, sprzyjający Amerykanom, rząd. W tej sytuacji 14 stycznia 1893 roku królowa rozwiązała parlament i gabinet. Zwolennicy aneksji dokonali więc przewrotu, korzystając ze wsparcia 150 amerykańskich żołnierzy z okrętu USS "Boston" wezwanych na pomoc przez amerykańskiego posła na Hawajach. 17 stycznia królowa Liliuokalani zgodziła się ustąpić z tronu.

Republika Hawajów

Powołano do życia Rząd Tymczasowy, który zwrócił się do Waszyngtonu z prośbą o aneksję Hawajów. Republikańskie władze USA poczyniły pierwsze kroki w tym kierunku, ale proces ten zahamował nowy demokratyczny prezydent Grover Cleveland. Amerykański przywódca, który stał na czele USA już w latach 1885-1889, był przeciwny aneksji Królestwa i zależało mu na przywróceniu monarchii na wyspach.

Wobec gróźb królowej, która zapowiadała rozprawienie się z uczestnikami przewrotu, Rząd Tymczasowy ogłosił w 1894 roku utworzenie Republiki Hawajów. Choć państwo to zostało uznane przez Stany Zjednoczone, amerykańscy politycy wciąż dyskutowali o aneksji wysp. Obawiano się, że po Hawaje zechce sięgnąć rosnąca w siłę Japonia, której obywatele również licznie zamieszkiwali archipelag.

W 1897 roku w USA do władzy znów doszli republikanie, a prezydent Wiliiam McKinley przystąpił do procedury przejęcia Hawajów. Ostatecznie proces ten dobiegł końca w 1900 roku. Hawaje zostały ogłoszone stanem w 1959 roku.

Zdetronizowana królowa pozostała na wyspach. Sprzeciwiała się aneksji jej kraju przez USA, stała na czele ruchu "Onipa‘a" (słowo to tłumaczyć można jako "niezachwiany", "stanowczy"), którego hasło przewodnie brzmiało: "Hawaje dla Hawajczyków". Napisała książkę o historii Hawajów i skomponowała utwór "Aloha Oe", który stał się bardzo popularny na wyspach. Liliuokalani, ostatnia władczyni Królestwa Hawajów, zmarła w 1917 roku.

Źródła: Polskie Radio/Tomasz Horsztyński

"Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki", tom 3, 1848-1917, red. A. Bartnicki i in., 1995; Britannica.