Amerykanie na Grenlandii już są. Wojskowa obecność starsza, niż się wydaje

Gdy w 1940 roku III Rzesza zajęła Danię, pojawiło się zagrożenie, że Niemcy sięgną również po duńską Grenlandię, położoną u wybrzeży Ameryki Północnej. By temu zapobiec, władze USA porozumiały się z Duńczykami w sprawie objęcia wyspy ochroną przed ewentualną niemiecką agresją. Umowę z Amerykanami podpisał w 1941 roku duński ambasador Henrik Kauffmann, który stał się swego rodzaju łącznikiem między Grenlandią a Stanami Zjednoczonymi.

Amerykanie patrolowali grenlandzkie wybrzeże, a także wybudowali bazy dla swojej marynarki i wojsk lądowych. Gdy w 1945 roku wojna dobiegła końca, Waszyngton nie zamierzał wycofywać żołnierzy z wyspy. Wręcz przeciwnie.

Zimna wojna i mroźna kraina

Po II wojnie światowej między USA a ZSRS zapanował trwający kilka dekad okres napięcia nazywany zimną wojną. Z tego względu Amerykanie jeszcze bardziej wzmocnili swoją obecność na strategicznie położonej Grenlandii. Waszyngtonowi zależało na budowie bazy lotniczej wysuniętej możliwie najbardziej na północ, a więc jak najbliżej terytorium sowieckiego.

W 1951 roku podpisana została kolejna amerykańsko-duńska umowa. Na jej mocy Amerykanie przystąpili do budowy bazy w Thule, miejscowości położonej w północno-zachodniej części wyspy nad Morzem Baffina.

Wcześniej w tym miejscu istniała osada Umanaq zamieszkała przez Inuitów, rdzennych mieszkańców Grenlandii. W 1910 roku dotarł do niej duński badacz i podróżnik Knud Rasmussen, który założył tam osiedle, będące placówką handlową i ewangelizacyjną. Osada nazwana została Thule. Określenie to pochodzące z czasów starożytnej Grecji oznacza północną, mroźną krainę.

Podczas podpisywania umowy w 1951 roku nieszczególnie interesowano się zdaniem rdzennej ludności. W związku z budową bazy (budowa trwała w latach 1951-1955) przymusowo wysiedlono 27 inuickich rodzin. Większość przeniesiono do położonego ponad 100 km na północ miasta Qaanaaq nazywanego odtąd Nowym Thule.

Bomby atomowe

Utworzenie bazy lotniczej w tej części świata wzmacniało pozycję powołanego do życia w 1949 roku Sojuszu Północnoatlantyckiego (NATO). W 1952 roku baza (Thule Air Base) znalazła się pod zarządem amerykańskich sił powietrznych. Tym samym Grenlandia stała się częścią amerykańskiej strategii nuklearnej. W 1961 roku w Thule utworzono stację wczesnego ostrzegania przed pociskami balistycznymi.

Amerykanie, bez wiedzy Duńczyków, dążyli do utworzenia na terenie Grenlandii tajnych baz ukrytych pod lodem, w których zamierzali umieścić wyrzutnie rakiet atomowych. Z kolei w 1968 roku w pobliżu bazy w Thule rozbił się bombowiec B-52, który transportował bomby atomowe. W wyniku katastrofy ładunki uległy uszkodzeniu i część radioaktywnych substancji dostała się do środowiska.

Thule Air Base funkcjonowało też m.in. jako przystanek na szlaku lotniczym między Ameryką Północną a Europą. W szczytowym momencie w tej jednej z najbardziej wysuniętych na północ instalacji wojskowych na świecie służyło nawet 6 tysięcy amerykańskich żołnierzy. Dziś jest ich znacznie mniej.

W 2004 roku podpisano nową umowę dotyczącą funkcjonowania bazy w Thule. Tym razem jako trzeci podmiot wystąpiła Grenlandia, ciesząca się od 1979 roku autonomią w państwie duńskim. Kolejny zwrot w stosunkach z mieszkańcami wyspy nastąpił w 2023 roku, gdy Thule Air Base przemianowano na Pituffik Space Base.

Pierwsza część nowej nazwy odnosi się do inuickiego określenia terenu, na którym funkcjonuje baza – w ten sposób chciano uhonorować miejscową ludność. Druga część  wskazuje na podporządkowanie bazy utworzonym w 2019 roku Siłom Kosmicznym Stanów Zjednoczonych (United States Space Force).

Źródła: Polskie Radio/th

M. Ackrén, From bilateral to trilateral agreement: The case of Thule Air Base, "Arctic Yearbook", 2019;

R. Gilberg, Thule, "Arctic", r. 29, nr 2, 1976;

Brittanica, Associated Press.