Ulubiony sport zimowy Polaków. Łączyli go z dziwnym zachowaniem

"Ciągną, ciągną sanie"

Mogło być tak, jak to bywało na wioskach w czasach PRL: ciągnik z rodziny Ursus i połączone sznurami sanki pełne rozbawionej młodzieży (należy założyć optymistycznie, że zachowywano wówczas wszelkie normy bezpieczeństwa, wszak gwałtowne zahamowanie rozpędzonej maszyny mogło się różnie skończyć).

Mogło być tak, jak w popularnej piosence zespołu Skaldowe: "Ciągną, ciągną sanie, góralskie koniki, hej, jadą w saniach panny, przy nich janosiki". Albo tak, jak to opisał Stefan Żeromski w "Popiołach": "Łańcuch kilkudziesięciu sań budził całą okolicę radosnym głosem dzwonków, trzaskaniem batów na cztery konie, wrzawą okrzyków, bębnów, fujarek, melodią śpiewów i muzyki".

Choć kuligi z natury rzeczy łączyły się z niczym nieskrępowaną zabawą i szaleństwem, te dawniejsze bywały jednak zadziwiające.

Dzień dobry, tu horda sąsiadów

Obraz jednego z takich najbardziej rozhukanych kuligów zachował się u niezastąpionego Jędrzeja Kitowicza w jego "Opisie obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III". Kuligi te ruszały w czasie karnawału (czyli w staropolskie zapusty), a szczególnie w te kilka dni po tłustym czwartku, które zostawały do Środy Popielcowej. Rzecz rozgrywała się, a jakże, w społeczności szlacheckiej w pierwszej połowie XVIII wieku.

Przepis na kulig był prosty. Umawiało się dwóch, trzech sąsiadów, pakowali na sanki (zresztą, na wszystko: kolaski, karety, wózki, na konie) swoje rodziny, z wyjątkiem małych dzieci, i służbę. Tak objuczone i okute, bo zima, towarzystwo jechało bez zaproszenia czy zapowiedzi do wybranego sąsiada. I się zaczynało.

"Tam go zaskoczywszy, rozkazywali sobie dawać jeść, pić, koniom i ludziom, bez wszelkiej ceremoniji właśnie jak żołnierze na egzekucyji, póty u niego bawiąc, póki do szczętu nie wypróżnili mu piwnicy, śpiżarni i spichlerza. Gdy już wyżarli i wypili wszystko, co było, brali owego nieboraka z sobą z całą jego familiją i ciągnęli do innego sąsiada, któremu podobnież pustki zrobiwszy ciągnęli dalej".

Ponoć najsławniejsze tego typu kuligi-najazdy odbywały się w województwie rawskim (w zachodniej części Mazowsza). Może ich sława brała się z rekordowego poziomu alkoholowego odurzenia, do jakiego tam dochodziło. "Jeżeli się kto obcy przez niewiadomość wmieszał do tego kuligu, a nie mógł wystarczyć zdrowiem pijaństwu, wypędzili go, jakoby dla słabego zdrowia niegodnego tak dzielnej kompaniji".

Kuligowa przyjemność

Jak pisała Jagoda Peregończuk z Muzeum Wsi Radomskiej, te połączone z pijaństwem (a co za tym idzie bijatykami) szlacheckie kuligi były piętnowane w dawnej literaturze. Być może również z tego powodu późniejsze kuligi były już nie tak "spontanicznie nachalne" i ucywilizowały się, choć wciąż ostał się w nich pierwotny element zabawy.

Bo przyjemność płynąca z szybkiej jazdy saniami, w mroźny czas (nie jest jednak zimno, bo chronią nas już może nie sobolowe futra, ale odzież termoaktywna i inne wynalazki) – przyjemność taka jest uczuciem uniwersalnym.

Zobacz zdjęcia

Źródło: Polskie Radio/jp

Jagoda Pregończuk, "Z kopyta kulig rwie", www.muzeum-radom.pl.