Cytat na dziś. Zygmunt Kubiak: grecki cud polega na…
Świat starożytnych Greków, wyjątkowość tej kultury. I zaskakujące prawdy, które możemy odnaleźć w greckiej tradycji. O tym pisał w swoich książkach, i mówił w archiwalnych radiowych nagraniach, Zygmunt Kubiak – znawca antyku, miłośnik greckiego dziedzictwa.
2026-04-20, 08:00
Greka w mrokach wojny
– Miałem wtedy 13 lat, panowały bardzo ciężkie czasy (był 1942 rok – przyp. red.). I trafiłem na "Iliadę" w polskim przekładzie Jana Czubka z początków XX wieku. Tak mnie zachwyciła, że postanowiłem nauczyć się języka greckiego – wspominał w Polskim Radiu Zygmunt Kubiak.
Jak się uczyć tak trudnego języka w młodym wieku, w świecie ogarniętym wojną? Nastoletni Zygmunt Kubiak pożyczył podręcznik do gramatyki greckiej i przepisał go sobie do kajetu. Tak się zaczęła fascynująca podróż w świat starożytnych Greków.
Wielka nauka grecka
Grecki świat, podkreślał przy wielu okazjach Zygmunt Kubiak, jest tak niesamowity, że aż cudowny. Za jeden z cudów można uznać fakt, że już na samym progu greckiej kultury pojawiły się arcydzieła: "Iliada" i "Odyseja". I mimo ponad dwóch i pół tysiąca lat, jakie dzielą nas od powstania tych eposów, są one przejmująco aktualne.
W "Iliadzie" Homera, mówił Zygmunt Kubiak, wybrzmiewa gorzkie prawo siły (władcy, którzy podbili Troję, byli po prostu silniejsi), ale uwagę zwraca przede wszystkim poczucie nieuchronności tego, co ma nadejść. Los jest nieubłagany.
– Przy tym wszystkim jednak są w "Iliadzie" te cudowne postacie bohaterów, księżniczek, również dzieci takich jak Astianaks. Synek Hektora i Andromachy, który wyciąga ręce do ojca i boi się kity na jego hełmie. I to wszystko Homer widzi, chociaż to są wrogowie – opowiadał Zygmunt Kubiak. – To wielka nauka grecka, która jest przeczuciem chrześcijaństwa, a w świecie przedchrześcijańskim w takim stopniu jest tylko w Grecji: że literatura z równym współczuciem odnosi się do wrogów, jak i do swoich.
Posłuchaj
Starożytny teatr grecki w sanktuarium Apollina w Delfach. Fot. JP/PR
"To jest największy cud"
Na to uniwersalne przesłanie arcydzieła Homera wskazywał Zygmunt Kubiak wielokrotnie.
– Akcja "Iliady", wybrany krótki okres wojny trojańskiej, przedstawia dwie strony: tych, co dobijają się do bram Troi, i tych, którzy miasta bronią. I to jest cud zupełny. Obok trzeźwości w spojrzeniu Homera, braku zakłamania i złudzeń w przedstawianiu rzeczywistości; obok ukazywania piękna świata – to właśnie jest trzecia cecha niebywała Homera. On stoi całkowicie ponad podziałem etnicznym. Dla niego Hektor, chociaż Homer jest poetą Greków, nie jest mniej godny wzruszenia, miłości po prostu, niż Achilles – opowiadał Zygmunt Kubiak.
Ilustracją tego Homeryckiego spojrzenia może być choćby scena z "Iliady", kiedy po śmierci Hektora po jego zwłoki przychodzi z okupem do greckiego obozu Priam, stary ojciec trojańskiego bohatera. Oddajmy ponownie głos Zygmuntowi Kubiakowi: – Achilles, który ciągle dyszy gniewem na tego Hektora, który przedtem zabił mu jego najdroższego przyjaciela, jednak się wpatruje w twarz tego starca. I zaczyna myśleć o swoim własnym ojcu, który tam daleko w ojczyźnie Achillesa żyje nadal. Wrogowie nagle ukazują inną twarz. Oni nagle patrzą na siebie jako ludzie na ludzi. Bo Homer cały czas tak patrzy. To jest ta cecha "Iliady", która zupełnie poraża. To jest największy cud.
Posłuchaj
Kariatydy z Erechtejonu, świątyni na ateńskim Akropolu. Fot. JP/PR "Obrona przed rozpaczą"
W swoich radiowych opowieściach Zygmunt Kubiak nawiązywał też do zdumiewających początków greckiej kultury.
– Francuzi często mówili "miracle grec", "cud grecki". I tę opinię rzeczywiście da się utrzymać. Etapów kształtowania się cudu greckiego nie znamy. Natomiast nie ulega dla nas żadnej wątpliwości, że jest to cud. Jest to cud, bo nagle powstała literatura i sztuka, najwspanialsze na świecie. Tu, na tym skrawku ziemi. I my to dziedziczymy – opowiadał Zygmunt Kubiak.
Elementem tego dziedzictwa, podkreślał autor znakomitej "Mitologii Greków i Rzymian", była również choćby gorzka nauka o nieprzekraczalnych granicach ludzkich możliwości, o ograniczeniach ludzkiej kondycji. Albo świadomość, że przed złem może nie być obrony, a cierpienie jest wpisane w nasz los.
Ale ta tragiczna wizja świata nie rodzi rozpaczy. – Można się na to gniewać, złościć albo po prostu uznać, że tak jest. I w tym starać się realizować jakiś sens – mówił Zygmunt Kubiak. Greckie dzieła, dodawał w "Rozmowach na koniec wieku", jak wszystkie wielkie i uniwersalne opowieści "bronią przed rozpaczą, przed poddaniem się". Stoją po stronie kruchego dobra.
Źródło: Polskie Radio/Jacek Puciato
Zygmunt Kubiak, "Przestrzeń dzieł wiecznych", Kraków 1993; "Zygmunt Kubiak o pogaństwie", w: "Rozmowy na koniec wieku", prowadzą Katarzyna Janowska i Piotr Mucharski, Kraków 1998.