Cytat dnia. Albert Camus: rzeczywistość szokującej śmierci to…

"Śmierć ustanawia porządek świata"

Jest w "Dżumie" Alberta Camusa – chyba najsłynniejszej z książek tego laureata Literackiej Nagrody Nobla – pewna przejmująca scena (choć konkurencja w tej znakomitej powieści jest spora). Chodzi o rozmowę dwóch głównych bohaterów: Jeana Tarrou i doktora Bernarda Rieux.

Dialog dotyczy tego, jak człowiek powinien zachować się wobec choroby, która dotknęła miasto. Padają również pytania o Boga, o próby wyjaśnienia dżumy (jest boską karą?), o motywacje walki ze śmiertelnym wrogiem.

Doktor Rieux opowiadał, że w swojej praktyce lekarskiej doświadczył oczywistego, choć i szczególnego momentu: zobaczył, jak człowiek umiera. "Czy pan wie, że są ludzie, którzy nie zgadzają się na śmierć? Czy słyszał pan kiedy kobietę krzyczącą »Nigdy!« w chwili śmierci? Ja słyszałem. I zrozumiałem wtedy, że nie będę mógł się do tego przyzwyczaić", mówił. I dodał bardzo znamiennie: "skoro jednak śmierć ustanawia porządek świata, może lepiej jest dla Boga, że nie wierzy się w niego i walczy ze wszystkich sił ze śmiercią, nie wznosząc oczu ku temu niebu, gdzie on milczy".

"Żyć w absurdalnym świecie"

Poglądy doktora Rieux można uznać w jakiejś mierze – choć trzeba uważać z upraszczającymi interpretacjami – za ilustrację poglądów Alberta Camusa, jego niełatwej filozofii.

A punktem wyjścia tej filozofii była świadomość absurdalności świata. Świadomość ta nie przeradzała się jednak w nihilizm, rozpaczliwą rezygnację. Odpowiedzią na absurd istnienia powinna być według autora "Mitu Syzyfa" postawa buntu, heroicznego (choć tragicznie niespełnionego, właśnie jak u Syzyfa) działania.

Człowiek – jak pisał Albert Camus – "może zgodzić się na życie w takim [absurdalnym - przyp. red.] świecie, z niego czerpiąc siły, odrzucając nadzieję i świadcząc uparcie, że można żyć bez pociechy".

"Rzeczywistość szokującej śmierci"

Żyć bez pociechy w świecie Alberta Camusa to również przyjmować bez pociechy ostatni akord tego życia: śmierć. Choć przecież niełatwo pogodzić się z nieuniknionością śmierci, jej bezwzględnością, okrutną ostatecznością. Uderzającym brakiem sensu.

Otacza nas, jak pisał w "Notatnikach" Albert Camus, "rzeczywistość szokującej śmierci". W ostatnich dwóch stuleciach, dodawał, zniknęły tradycyjne, głęboko zanurzone w historii, mity, którymi ludzie usiłowali tę szokującą rzeczywistość przesłonić. Człowiek pozbawiony tych mitów stanął w oko w oko przed "śmiercią bez nadziei".

Należy jednak przyjąć bez pocieszeń tę rzeczywistość – zdawał się mówić Albert Camus. "(…) Nie ma ludzkiej prawdy bez ostatecznej zgody na śmierć bez nadziei". Ale nie chodzi tu o "ślepą rezygnację", ale – jak zawsze u Camusa – o świadomy wybór i heroiczne działanie. "Chodzi o akceptację granicy (…) utrzymującą całą egzystencję w napięciu i równowadze".

Może jednym z elementów tego "napięcia i równowagi" byłaby również, tak bliska postawie Alberta Camusa, podszyta melancholią wrażliwość na piękno świata? W "Notatnikach" wspominał jedną ze swoich krain szczęśliwości: Włochy. I napisał, że chciałby pod koniec życia, na starość, wrócić na szlak z Monte San Savio do Sieny. "(…) I umrzeć tam w rowie, otoczony jedynie życzliwością nieznanych mi, ukochanych Włochów".

Los jednak jest przewrotny. Albert Camus zginął 4 stycznia 1960 roku, gdy jechał samochodem ze swojego prowansalskiego domu do Paryża. Miał niecałe 47 lat.

Źródło: Polskie Radio/Jacek Puciato

Albert Camus, "Dżuma", tł. Joanna Guze, Warszawa 1998; tegoż, "Notatniki", tł. Krzysztof Umiński, Tomasz Swoboda, Jan Maria Kłoczowski, Warszawa 2025; Tomasz Błaszczyk, "Filozofia egzystencjalna Alberta Camusa", "Studia Europaea Gnesnensia" 6/2012.