more_horiz

Moskwa jako trzeci Rzym. Korzenie rosyjskiego imperializmu

Ostatnia aktualizacja: 28.05.2022 22:00
- Idea Moskwy jako trzeciego Rzymu łączyła w sobie pojęcie Konstantynopola, jako centrum prawosławia, i Rzymu, jako politycznej i kulturalnej stolicy świata. Od razu pojawiło się napięcie pomiędzy religijnym i politycznym rozumieniem dziejowej roli Rosji. Z biegiem czasu zaczęto idei używać do doraźnych celów politycznych - mówił w Polskim Radiu 24 politolog i religioznawca dr Rafał Łętocha.
Dr Łętocha: Filoteusz wzywał, aby wszystkie państwa chrześcijańskie zjednoczyły się pod panowaniem Moskwy, której misją miało być oświecanie innowierców
Dr Łętocha: Filoteusz wzywał, aby wszystkie państwa chrześcijańskie zjednoczyły się pod panowaniem Moskwy, której misją miało być oświecanie innowierców Foto: shutterstock.com/Yuriy Shurchkov

Idea Moskwy jako trzeciego Rzymu pojawiła się pod koniec XV wieku. Jej autorstwo przypisuje się mnichowi Filoteuszowi z Pskowa. Sformułowanie znalazło się po raz pierwszy w jego liście do Wasyla III, wielkiego księcia moskiewskiego i ojca późniejszego cara Iwana Groźnego: "Dwa Rzymy upadły [pierwszy, właściwy, w wyniku tzw. Wielkiej Schizmy z 1054 roku, drugi - Konstantynopol - w 1453], trzeci trwa, a czwartego już nie będzie". 

Rzym łaciński i Bizancjum upadły, według mnicha, z powodu kryzysu moralnego i religijnego. Kluczowym momentem w przypadku Konstantynopola miała być unia z "heretyckim" Rzymem. Natomiast podbój turecki - bezpośrednią konsekwencją tej unii. Tylko Moskwa, która nie zgodziła się na unię, pozostała niezależnym państwem i ostoją prawdziwej wiary. - Filoteusz apelował, aby wybrany przez Boga car stanął na czele chrześcijaństwa i uwolnił je od heretyków. Wzywał, aby wszystkie państwa chrześcijańskie zjednoczyły się pod panowaniem Moskwy, której misją miało być oświecanie innowierców - tłumaczył w Polskim Radiu 24 dr Rafał Łętocha.

Mnich przedstawiał Wasylowi III ideał władcy, który troszczy się o swój lud. - Moskwa jako trzeci Rzym łączyła w sobie ideę Konstantynopola, jako centrum prawosławia, i Rzymu, jako politycznej i kulturalnej stolicy świata. Od razu pojawiło się napięcie pomiędzy religijnym i politycznym rozumieniem dziejowej roli Rosji. Tym bardziej że w ujęciu Filoteusza idea niewiele miała wspólnego z imperializmem. Z biegiem czasu zaczęto jej używać do doraźnych celów politycznych - powiedział dr Łętocha. 

Swój renesans idea przeżyła w XIX wieku w Rosji.  Jej wielkim orędownikiem był m.in. Fiodor Dostojewski, który podkreślał, że każdy wielki naród powinien wierzyć, iż zależy od niego zbawienie świata. Naród rosyjski miał poprowadzić nowe wojny krzyżowe, a po ich zwycięstwie miała zapanować prawosławna wspólnota ludzka. 

Posłuchaj
23:01 PR24 2022_05_28-20-33-25.mp3 Idea Moskwy jako trzeciego Rzymu (Ideo-pop)

 

Przyjęło się uważać, że współczesne uwikłanie rosyjskiej cerkwi w putinizm jest efektem infiltracji tej idei w czasach sowieckich. Wydaje się jednak, że można to odwrócić. Czy cerkiew potrafi inaczej funkcjonować? Czy kiedykolwiek nie ulegała wpływom? 

Więcej w nagraniu.

* * *

Audycja: Ideo-pop

Prowadzący: Krzysztof Wołodźko

Gość: dr Rafał Łętocha (politolog i religioznawca, Uniwersytet Jagielloński)

Data emisji: 28.05.2022

Godzina emisji: 20.33

PR24

Zobacz także

Zobacz także