Święto Narodowe Trzeciego Maja. Obchody w całym kraju
Obchodzimy Narodowe Święto Trzeciego Maja, upamiętniające uchwalenie Konstytucji 3 maja w 1791 roku przez Sejm Czteroletni. Był to pierwszy tego typu akt prawny w Europie i drugi na świecie, po konstytucji Stanów Zjednoczonych. Stanowił przełomowe osiągnięcie myśli politycznej i społecznej tych czasów. Był próbą ratowania państwa przez jego wzmocnienie i reformę.
2026-05-03, 07:35
Konstytucja 3 Maja: próba wzmocnienia osłabianej przez zaborców Polski
Głównym celem twórców Konstytucji 3 Maja było ratowanie Rzeczypospolitej po I rozbiorze Polski, przeprowadzonym przez Rosję, Prusy i Austrię w 1772 roku. Jedenaście artykułów Ustawy Rządowej uchwalonej 235 lat temu wprowadzało reformy, wzmacniajace ustrój, między innymi trójpodział władzy, monarchię dziedziczną oraz opiekę prawną nad chłopami i mieszczaństwem. Znoszono liberum veto.
Posłuchaj
Ustawa zasadnicza przyjęta przez Sejm Czteroletni obowiązywała jedynie 14 miesięcy. Imperium rosyjskie, które przez lata doprowadzało do rozkładu państwa polskiego, traktowało próbę wzmocnienia państwa i reformy jak zagrożenie dla swoich planów. Dlatego Moskwa, gdy tylko zawarła w styczniu 1792 roku pokój w wojnie z Turcją, doprowadziła do zawiązania w Petersburgu konferderacji targowickiej, ruchu oporu przeciw reformom. A następnie wprowadziła do Polski wojska. 18 maja 1792 roku zaczęła się wojna polsko-rosyjska, zwana wojną w obronie Konstytucji 3 maja. Katarzyna II wydała manifest, w którym oskarżała Polskę m.in. o prześladowanie Rosjan i prawosławnych. W 1793 roku i w 1795 roku Rosja wraz z Prusami i Austrią przeprowadziły kolejne rozbiory.
Konstytucja 3 maja była symbolem dążenia do odrodzenia narodowego przez cały okres zaborów. Ustawa nie była rewolucyjna, jednak fundamentalnie zmieniała system polityczno-społeczny Rzeczypospolitej.
Obchody w Polsce. Order dla Andrzeja Poczobuta
W Polsce oficjalne obchody odbędą się w Warszawie. O godzinie 12 na placu Zamkowym planowane jest przemówienie prezydenta Karola Nawrockiego. Wcześniej prezydent wręczy Order Orła Białego Andrzejowi Poczobutowi, dziennikarzowi i działaczowi Związku Polaków na Białorusi, uwolnionemu w ramach wymiany więźniów, podczas której Rosji i Białorusi przekazano m.in. agenta KGB, obywatela Mołdawii i Rumunii, Alexandru Balana, byłego wiceszefa mołdawskiej Służby Wywiadu i Bezpieczeństwa i Aleksandra Butiagina, rosyjskiego archeologa, który brał udział w wykopaliskach na okupowanym Krymie i uczestniczył w łupiestwie dóbr kultury Ukrainy.
Posłuchaj
Prezydent Karol Nawrocki powoła dziś także Radę Nowej Konstytucji, która ma opracować zręby nowej ustawy zasadniczej. W Katedrze na Wawelu w ramach obchodów święta weźmie udział m.in. wicepremier, szef MON Władysław Kosiniak-Kamysz.
W centrum Warszawy odbędzie się wtedy 34. Bieg Konstytucji 3 Maja. Z kolei od godz. 9 w siedzibie Kancelarii Prezesa Rady Ministrów będzie dzień otwarty i można tam zobaczyć wystawiony oryginał Konstytucji 3 maja.
Prace nad Konstytucją 3 maja prowadziła grupa oświeconych patriotów
Uchwalenie Konstytucji 3 maja było możliwe dzięki patriotycznym środowiskom, które rozumiały, jak ważną kwestią jest zreformowanie Rzeczypospolitej. Jednak projektu ustawy przygotowanego przez obóz postępowy nie udało się utrzymać w tajemnicy przed konserwatywną, staropolską opozycją. Dlatego, by jego uchwalenie stało się możliwe, autorzy dokumentu zastosowali fortel – uchwalono ustawę przed powrotem części posłów z przerwy wielkanocnej.
Prace nad konstytucją z 1791 roku prowadził król Stanisław August Poniatowski wspólnie z działaczem politycznym Ignacym Potockim, publicystą księdzem Hugonem Kołłątajem, oświeceniowym myślicielem i pisarzem politycznym Stanisławem Staszicem i marszałkiem Sejmu Czteroletniego Stanisławem Małachowskim. 3 maja 1791 roku Zamek Królewski został otoczony wojskiem dowodzonym przez bratanka króla - księcia Józefa Poniatowskiego. Obrady w Sali Senatorskiej rozpoczęły się około południa i trwały kilka godzin. Na plac przed zamkiem tłumnie wylegli mieszczanie. Kiedy konstytucja została uchwalona, początkowo nikt nie wiedział, co się stało.
Posłuchaj
Co zmieniała Konstytucja 3 maja?
Uchwalona 235 lat temu konstytucja zmieniła ustrój państwa na monarchię konstytucyjną. Ograniczyła znacząco demokrację szlachecką, odbierając prawo głosu i decyzji w sprawach państwa szlachcie nieposiadającej ziemi. Regulowała zasady funkcjonowania władz państwowych oraz prawa i obowiązki obywateli Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wprowadzała trójpodział władzy na: ustawodawczą (dwuizbowy parlament), wykonawczą (król) i sądowniczą.
Konstytucja 3 Maja, będąca skutkiem dążeń do naprawy stosunków wewnętrznych w Polsce po I rozbiorze (1772), pozostawiała w Polsce ustrój stanowy, wprowadzając jednak pewne zmiany. Zmniejszono wpływy magnaterii na wybór króla, Senat i zarząd kraju, poprzez wykluczenie z sejmików szlachty nie posiadającej ziemi, będącej warstwą najbardziej podatną na wpływy i przekupstwo. W prawie wyborczym feudalny cenzus urodzenia szlacheckiego zastąpiono burżuazyjnym cenzusem posiadania. Mieszczanom zatwierdzono prawo nabywania dóbr i uzyskiwania szlachectwa.
Utrzymując poddaństwo chłopów konstytucja pozbawiała jednak szlachtę prawa najwyższej zwierzchności wobec poddanych, przyjmując ich "pod opiekę prawa i rządu krajowego". Indywidualne umowy chłopów z dziedzicami o zamianę pańszczyzny na czynsz nie mogły już być samodzielnie unieważniane przez szlachtę.
Obraz Jana Matejki "Konstytucja 3 Maja 1791 roku". PAP/Leszek Szymański Postanowienia konstytucji centralizowały państwo, znosząc odrębność między Koroną i Litwą, wprowadzając jednolity rząd, skarb i wojsko. Za religię panującą uznano katolicyzm, przy całkowitej tolerancji dla innych uznawanych przez państwo wyznań. Konstytucja wprowadziła trójpodział władzy: władzę ustawodawczą miał sprawować dwuizbowy parlament, składający się z sejmu - 204 posłów spośród szlachty-posesjonatów i 24 plenipotentów miast - oraz senatu (złożonego z biskupów, wojewodów, kasztelanów i ministrów pod prezydencją króla), którego rolę znacznie zmniejszono.
Posłuchaj
Zniesiono instrukcje poselskie, konfederacje i liberum veto, decyzje miały zapadać zwykłą większością głosów. Kadencja Sejmu trwała dwa lata, posiedzenia zwoływane były w razie potrzeby; co 25 lat miano zwoływać Sejm w celu "poprawy konstytucji".
Władzę wykonawczą przyznano królowi wraz z Radą, tzw. Strażą Praw, złożoną z prymasa i 5 ministrów: policji, pieczęci (spraw wewnętrznych), interesów zagranicznych, wojny i skarbu, mianowanych przez króla. Ministrowie odpowiadali przed Sejmem za podpisane przez siebie akty. Król był przewodniczącym Straży, miał prawo nominacji biskupów, senatorów, ministrów, urzędników i oficerów, w razie wojny sprawował naczelne dowództwo nad wojskiem.
Zniesiono wolną elekcję; po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego tron miał być dziedziczny, tylko w razie wymarcia rodziny królewskiej szlachta miała wybierać nową dynastię.
Konstytucja zapowiadała reorganizację sądownictwa, przewidując stworzenie stale urzędujących sądów ziemskich i miejskich oraz sprawujących nad nimi nadzór w drugiej instancji Trybunału Koronnego i sądów asesorskich.
Źródło: IAR/PAP