more_horiz
Wiadomości

103 lata temu wybuchło I powstanie śląskie. "Pokazano, że strona polska jest gotowa chwycić za broń"

Ostatnia aktualizacja: 16.08.2022 06:15
103 lata temu, w nocy z 16 na 17 sierpnia 1919 roku, wybuchło I powstanie śląskie. Zorganizowane przez Polską Organizację Wojskową Górnego Śląska, miało na celu przywrócenie tego regionu Polsce.
I powstanie śląskie. I kompania 1 batalionu Straży Granicznej, rok 1919
I powstanie śląskie. I kompania 1 batalionu Straży Granicznej, rok 1919Foto: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Było pierwszym z trzech zbrojnych wystąpień ludności Śląska przeciwko Niemcom. Upadło wprawdzie 24 sierpnia 1919 roku, przygotowało jednak grunt dla następnych zrywów, na skutek których dokonano korzystniejszego dla Polski podziału Śląska. W walkach (w I powstaniu) wzięło udział około 23 tysiące powstańców, którzy stawili opór 55 tysiącom żołnierzy niemieckich tłumiących zryw. Poległo około 500 powstańców.

Wybuch zarówno pierwszego, jak i kolejnych powstań śląskich, w okresie formowania się naszej państwowości, czyli w latach 1919-1921, był spowodowany rozczarowaniem ludności polskiej decyzją traktatu wersalskiego w sprawie organizacji na Górnym Śląsku plebiscytu. Pierwsze powstanie wybuchło spontanicznie. Jego bezpośrednią przyczyną była masakra w Mysłowicach. Zgromadzeni tam 15 sierpnia górnicy wraz z rodzinami domagali się zaległych wypłat. Gdy tłum wtargnął na teren kopalni, oddział niemieckiej straży granicznej - Grenzschutzu - otworzył ogień do ludności cywilnej. Zginęło 10 osób, w tym 13-letni chłopiec.

Manifest polskości Ślązaków

Powstanie objęło kilka powiatów, między innym katowicki, pszczyński i tarnogórski. Uczestnik i zarazem jeden z dowódców zrywu - Józef Termin - wspominał w Polskim Radiu (1973) walki w Bobrku koło Bytomia, gdzie 12-osobowy oddział powstańczy stawił opór przeważającym siłom niemieckim.

Posłuchaj
00:27 11891716_2.mp3 Józef Termin: to była walka bardzo ciężka (IAR)

Józef Termin podkreślił, że mimo słabego uzbrojenia powstańców, i w konsekwencji upadku zrywu, Ślązacy zamanifestowali swoją polskość. 

Powstanie zakończyło się porażką i silnymi represjami ze strony niemieckiej. Doktor Grzegorz Bębnik, historyk z Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach, mówił w 2016 roku, że w obawie przed zemstą niemieckich nacjonalistów, którzy już w trakcie walk dopuścili się licznych zbrodni na ludności polskiej, z Górnego Śląska musieli uciekać powstańcy wraz z rodzinami.

Posłuchaj
00:15 11891716_4.mp3 Grzegorz Bębnik: z Polski uciekło ok. 22 tys. mieszkańców Górnego Śląska (IAR)

Dla uchodźców zorganizowano obozy przejściowe między innymi w Sosnowcu, Oświęcimiu, Jaworznie i Zawierciu. 1 października 1919 roku podpisano porozumienie między rządem polskim i niemieckim - powstańcy mogli powrócić do swych domów. Mimo przegranej I powstanie zwróciło uwagę międzynarodowej społeczności na sprawę Śląska. To pod naciskiem opinii publicznej Niemcy ogłosili amnestię dla uczestników zrywu.

Jarosław Racięski, historyk z Muzeum Śląskiego, podkreślił (2006), że już samo podjęcie walk miało duże znaczenie psychologiczne.

Posłuchaj
00:21 11891716_3.mp3 Jarosław Racięski: pokazano, że strona polska jest gotowa chwycić za broń (IAR)

Trzy powstania śląskie udokumentowały na zawsze polskość tych ziem i pozostały w pamięci kolejnych pokoleń. W wyniku III zrywu, pod przywództwem Wojciecha Korfantego, Rada Ambasadorów zdecydowała o korzystniejszym dla nas podziale Śląska. Do Polski przyłączono 29 procent obszaru objętego plebiscytem, zamieszkanego przez 46 procent ludności Górnego Śląska.

Sukces Korfantego

Historyk z Uniwersytetu Śląskiego profesor Zygmunt Woźniczka (zmarł w 2022) w audycji Polskiego Radia w 2021 roku powiedział, że III powstanie było wielkim sukcesem Wojciecha Korfantego, Ślązaków i Polski. Korfanty potrafił nie tylko kierować powstaniem, lecz także wykorzystać jego zwycięstwo na arenie międzynarodowej.

Posłuchaj
00:31 11891716_6.mp3 Zygmunt Woźniczka: III powstanie było wielkim sukcesem Wojciecha Korfantego, Ślązaków i Polski (IAR)

15 maja 1922 roku został podpisany polsko-niemiecki układ potwierdzający podział Górnego Śląska. 20 czerwca na Śląsk wkroczyły oddziały Wojska Polskiego na czele z generałem Stanisławem Szeptyckim. Na moście w Szopienicach (obecnie dzielnica Katowic) witały ich rzesze ludzi, wśród nich wojewoda śląski Józef Rymer oraz Wojciech Korfanty, przywódca III powstania śląskiego.

Kolejne wydarzenia potoczyły się bardzo szybko - powiedział w Radiu Katowice naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Katowicach Ryszard Mozgol.

Posłuchaj
00:25 11891716_5.mp3 Ryszard Mozgol: kolejne wydarzenia potoczyły się bardzo szybko (IAR)

Dyrektor katowickiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej doktor Andrzej Sznajder w rozmowie z Polskim Radiem w 2020 roku podkreślił, że celem powstańców była właśnie polskość Śląska.

***

W tym roku (2022), w 100. rocznicę wkroczenia na Śląsk Wojska Polskiego, 20 czerwca po raz pierwszy obchodziliśmy Narodowy Dzień Powstań Śląskich, ustanowiony przez Sejm specjalną ustawą z 12 maja, z inicjatywy prezydenta Andrzeja Dudy.

W ustawie napisano, że jest to święto "ku czci bohaterów - uczestników trzech Powstań Śląskich, którzy w latach 1919-1921 wywalczyli przyłączenie części Górnego Śląska do odrodzonej Rzeczypospolitej".

as

Zobacz także

Zobacz także