To miasto wkrótce zaleją turyści z całego świata. Ósme wejście do raju i nieodkryta perła

Osiem wejść do raju

– Wejść do raju jest siedem, ale na minarecie Wielkiego Meczetu w Mardinie namalowanych jest osiem. To dlatego, że już jesteśmy w raju – mówi dziesięcioletni Hatip, wskazując okazałą wieżę, która wznosi się nad kamiennym miastem. Widzimy ją z głównego placu sprzed meczetu Ulu Cami, wybudowanego w XII wieku. To historyczne centrum miasta i zarazem jego największa atrakcja, jedna z najstarszych i najbardziej okazałych budowli wzniesionych w stylu seldżuckim, najważniejszy meczet miasta. Powstał za czasów panowania Artukidów - turkmeńskiej dynastii muzułmańskiej, która rządziła częściami wschodniej Anatolii i północnej Mezopotamii od końca XI do XIII wieku. Jego smukły minaret i kamienne zdobienia łączą elementy sztuki islamskiej i anatolijskiej. Był nie tylko miejscem modlitwy, ale też kolebką nauki i spotkań uczonych.

Chłopcy tacy jak Hatip przychodzą tutaj niemalże codziennie. Spędzają razem czas i zagadują turystów, opowiadając im ciekawostki i anegdoty o mieście. Znają je na pamięć, jak m.in. legendę o Shahmaran (tur. Şahmaran).

Legenda o Szahmaran, mądrej królowej węży

Opowiada ona o pięknej istocie - pół kobiecie-pół wężu, mądrej królowej węży, która znała wszystkie tajemnice świata. Szahmaran żyła w podziemiach pod Mardinem. Była strażniczką wiedzy o naturze, ziołach i leczeniu. Pewnego dnia młody mężczyzna imieniem Cemşap przypadkiem odkrył jej podziemne królestwo. Szahmaran nie skrzywdziła młodzieńca, wręcz przeciwnie - przyjęła go do swojego świata. Poświęciła lata na przekazanie wszystkich mądrości o uzdrawiających mocach natury, których nie znali ludzie na ziemi. Po latach mężczyzna zapragnął jednak wrócić do swoich, a Szahmaran nie powstrzymywała go. Poprosiła tylko o jedno: aby nigdy nie wyjawił ludziom jej kryjówki.

Jednak gdy władca Mardinu zachorował, Szahmaran okazała się jedyną deską ratunku. Cemşap - zmuszony i zastraszony - zdradził, gdzie przebywa wszechmądra bogini. Szahmaran nie uciekła. Była świadoma swojego losu i złożyła największą ofiarę - poświęciła się, by ratować miasto. Została zabita, a części jej ciała ugotowano. Zanim umarła, wyjawiła Cemşapowi, która część jej ciała przyniesie życie, a która śmierć. Dzięki niej Cemşap został później największym lekarzem w dziejach Mardinu.

Dzięki złożonej przez nią ofierze król ocalał, a jej mądrość przetrwała. Ale zaufanie zostało złamane - odtąd, jak mówi legenda, żaden człowiek, który zdradził węża, nie zazna spokoju. Do dziś w Mardinie wierzy się, że duch Szahmaran czuwa nad miastem, a jej wizerunek chroni mieszkańców domostw. Legenda ma też przypominać, że mądrość, tolerancja i poświęcenie są ważniejsze niż zdrada. Ale też, że choć zdrada ma swoją cenę, to mądrość zawsze przetrwa. Mówi się również, że węże wciąż czekają na powrót swojej królowej.

Obrazy z Shahmaran oraz jej liczne wizerunki (m.in. na biżuterii) wykonane przez tutejszych artystów - rzemieślników to stały element krajobrazu miasta Mardin.

Chłopcy proponują też zrobienie sobie zdjęcia z minaretem w oddali - wystarczy wyciągnąć rękę i efekt wygląda odrobinę jak słynne fotografie z Pizy, na których turyści udają, że "podtrzymują" dłonią krzywą wieżę. Słońce leniwie oświetla minaret, więc wypatrujemy owych ośmiu wejść - nie widać ich z tej odległości, a źródła potwierdzające, że naprawdę tam są, również trudno znaleźć. To lokalna legenda, ale chłopcom wierzy się na słowo.

Oprócz meczetu Ulu Cami - którego surowe wnętrze można zwiedzać, odpowiednio szanując panującą tu tradycję - w Mardinie znajduje się również meczet Sehidiye wybudowany w XIV wieku oraz meczet Zeyda. Miasto jest znane z bogatej historii sakralnej, obejmującej liczne kościoły i medresy, a całe jego historyczne centrum jest wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Mardin. Historia i początki miasta

Czy Mardin to turystyczny raj? Na razie głównie dla turystów tureckich, ale wszystko wskazuje na to, że już niedługo się to zmieni. Do Mardinu przyjeżdżać zaczynają bowiem ludzie z całego świata, aby podziwiać jego unikalną historię i architekturę. To starożytne miasto wschodniej Turcji przywołuje wszystkim: kulturą, barwami, dźwiękami, zapachami i przede wszystkim, ludźmi. Mieszkańcy Mardinu są gościnni i dumni - z ogromną szczegółowością i życzliwością opowiedzą o swojej kulturze i historii każdemu, kto tylko wykaże zainteresowanie.

Początki miasta - jednego z najstarszych na terenie Anatolii - sięgają III tysiąclecia p.n.e., kiedy teren ten był częścią starożytnej Mezopotamii. Zapierające dech w piersiach Mardin wybudowane jest na zboczach i szczycie wzgórza w regionie Tur Abdin, przy granicy z Syrią, w południowo-wschodniej części Turcji. To wzgórze wyznacza starożytną dzielnicę Mezopotamii. Samo Mardin położone jest na wysokości około 1050 metrów n.p.m., a z tarasów wielu restauracji i hoteli w oddali widzimy już syryjsko-turecką granicę. Mardin znane jest ze swojego zabytkowego, kamiennego centrum i współistnienia obok siebie wielu kultur. Miasto słynie też z unikalnej architektury, wąskich uliczek oraz bogatej historii, na którą wpłynęły liczne ludy tam zamieszkujące, takie jak Asyryjczycy, Arabowie, Seldżucy czy Osmanowie.

Historyczna atmosfera i malownicze położenie to tylko wisienka na torcie, bowiem dopiero zagłębiając się w wąskie, kamienne uliczki w kolorze miodu możemy poznać prawdziwą duszę miasta.

Mardin, miasto o wielu twarzach

Nazwa miasta pochodzi od słowa "Marida", które w starożytny języku asyryjskim oznacza fortecę lub twierdzę. To wskazuje z kolei na strategiczne znaczenie miasta. Mardin to kolebka kultur - przez wieki zamieszkiwane było przez różne grupy etniczne i religijne, w tym Asyryjczyków, chrześcijan, muzułmanów, Kurdów i Arabów. Atmosfera Mardin do dziś łączy wpływy Wschodu i Zachodu i nadal współistnieją tam liczne świątynie różnych wyznań, w tym kościoły syryjskie i ormiańskie oraz meczety. Obecnie w mieście obserwuje się współpracę między imamami a kapłanami w celu promocji wzajemnego zrozumienia i dziedzictwa kulturowego.

Kiedy patrzymy na Mardin z oddali, naszym oczom ukazuje się strome zbocze, po którym stopniowo wznoszą się kamienne, miodowo-żółte domy, a na jego szczycie góruje wspomniana wyżej twierdza. Skąd ten wyjątkowy kolor? Nad kolorystyką Mardin warto się pochylić, bo słoneczne barwy zawdzięcza ono lokalnej odmianie wapienia. Wykonane z niego budynki składają się na spójny, historyczny krajobraz, który wpisano na listę kandydującą do UNESCO jako "Kulturowy krajobraz Mardin". O mieście mówi się też: "Żywe muzeum".

Charakterystyczne dla Mardin wąskie uliczki z kamiennymi przejściami-łukami (nazywane "abbaralar") tworzą naturalny labirynt chroniący przed słońcem i wiatrem. Domy z lokalnego wapienia budowano tarasowo - tak, by każda rodzina mogła mieć widok na równinę Mezopotamii.

Jeśli już jesteśmy przed meczetem Ulu Cami, to jesteśmy również w Eski Mardin - czyli historycznej części miasta, gdzie znajdziemy tradycyjne bazary, wąskie brukowane uliczki, kamienne domy i wiele elementów kulturowych, pamiętających setki lat historii. A wśród tych historycznych murów roześmiani mieszkańcy Mardinu - w różnym wieku - o dowolnej porze dnia skrzykują się i tańczą halay, czyli tradycyjny taniec ludowy Anatolii. Obok roztańczonej grupy nie da się przejść obojętnie. Mieszkańcy Mardinu zapraszają do tańca każdego. O znajomość kroków nie trzeba się martwić - raz porwany do tańca turysta w lot załapie jego dynamikę, jeśli tylko pozwoli prowadzić się specjalistom.

Stara część miasta. Festiwal zapachów i barw

Na terenie bazaru w Eski Mardin (czyli dosłownie: Stary Mardin) swój rozkwit przeżywa tradycyjne rzemiosło kamieniarskie i jubilerskie. Na szczególną uwagę zasługują absolutnie unikatowe wyroby ze srebra, znane jako telkari - są to cienkie, misternie plecione wzory z drutu srebrnego. Serce niejednej osoby skradną właśnie te misternie wykonane pierścionki lub kolczyki w kształcie kwiatów - tego rodzaju ozdób nie znajdziemy nigdzie indziej na świecie.

Bazar w Eski Mardin to także połączenie lokalnych motywów z nowoczesnością - powstają tu różne galerie i pracownie sztuki.

Naturalne mydła, czyli ukryte złowo Mardinu

Na bazarze znajdziemy kolejny charakterystyczny produkt, bez którego naprawdę nie powinniśmy opuszczać tego miasta. A są to w stu procentach naturalne i ręcznie robione mydła - ważny element lokalnego rzemiosła. Wytwarzane są tu od setek lat - według metod przekazywanych z pokolenia na pokolenie w rodzinach rzemieślniczych - na podstawie receptur lokalnych, których nie spotkamy w żadnej masowej produkcji.

Dostaniemy je w małych sklepikach w Eski Mardin, staranie poukładanych w piramidy, piętrzące się niekiedy aż po sam sufit. Niektórzy sprzedawcy starannie wykładają je w wiklinowych koszach, a jeszcze inni wystawiają na sklepowe półki całe, wielkie, prostokątne kawałki, gotowe do pokrojenia na życzenie klienta.

Tradycyjne mydła z Mardin powstają głównie na bazie oliwy z oliwek (lokalnej lub regionalnej), oleju laurowego - defne yağı, wody oraz naturalnych składników roślinnych. Co ważne: nie zawierają żadnych syntetycznych barwników ani dodatków, a ich wyjątkowy aromat pochodzi wyłącznie z olejków i roślin. Najsłynniejsze jest defne sabunu - mydło laurowe, które wykazuje właściwości antybakteryjne, służące zarówno skórze, jak i włosom. Warto wiedzieć - trzymając w rękach kostkę tego ręcznie wytworzonego produktu - że im mydło jest ciemniejsze, a jego woń intensywniejsza - tym więcej w nim oleju laurowego. Ale w Mardin znajdziemy też inne, ręcznie wytwarzane mydła - np. oliwkowe, z dodatkiem czarnuszki, tymianku, róży damasceńskiej, miodu lub migdałów.

Dociekliwi z pewnością zainteresują się samym procesem wytwarzania tych lokalnych skarbów. Oliwa oraz oleje przeznaczone do produkcji unikatowego mydła z Mardin gotowane są w dużych kotłach przez wiele godzin. Otrzymana masa mydlana wylewana jest na kamienną lub marmurową posadzkę, a następnie - po zastygnięciu - kroi się ją ręcznie. Kostki mydła dojrzewają przez kilka miesięcy lub nawet przez rok, w przewiewnych pomieszczeniach. To właśnie ten proces dojrzewania sprawia, że mydło jest twardsze, służy nam dłużej i jest łagodniejsze dla skóry.

Stałym, i zarazem jednym z najbardziej fotogenicznych elementów lokalnego bazaru są barwione - najczęściej na niebiesko - migdały, wypełniające ogromne, wiklinowe kosze. Są prażone lub gotowane, pokryte cienką warstwą cukru i naturalnych barwników - to właśnie one nadają im tak intensywną barwę. Choć wyglądają - i smakują! - jak cukierki, to jednocześnie mają bardzo głębokie znaczenie kulturowe dla regionu. Jako symbol płodności, szczęścia i obfitości są obecne np. podczas wesel, zaręczyn, narodzinom dzieci, a także świętom religijnym.

Mardin to też raj dla smakoszy wszelkiego rodzaju słodkości. Wśród nich najjaśniej "błyszczy" harire - lokalny deser z pekmez (melasy winogronowej), mąki pszennej, wody i cukru. Na bazarze w Eski Mardin nie może również zabraknąć straganów z tureckimi przyprawami. Po postawieniu kilku kroków na brukowanych uliczkach w nozdrza uderzy nas przede wszystkim siarczysta woń pul biber - suszonej, kruszonej papryczki chilli.

Ukryta perła Mardinu. Remzi Yağmurcu i jego zielarnia

Kilka kroków dalej, spośród worków z aromatycznym szafranem, suszonymi pączkami róży, wonnym tymiankiem, barwionymi na niebiesko migdałami i miętą wyłania się białobrody sprzedawca o spokojnych oczach i kojącym uśmiechu. – A interesuje was literatura? – pyta.

W jego sklepie można znaleźć niemalże wszystko, co naturalne, tutejsze i lecznicze - zioła, oleje, przyprawy, minerały - innymi słowy, dobro ziemi Mardinu. I szybo dodaje: – Mam coś ciekawego, ale nie jest na sprzedaż.

To właśnie pan Remzi Yağmurcu jest najjaśniejszą gwiazdą całego przybytku - jest bowiem aktarem, czyli osobą specjalizującą się w tradycyjnych ziołach, mieszankach roślinnych i naturalnych metodach leczenia. Pan Remzi z wielkim oddaniem i starannością wykonuje swoją profesję, opierając się na 35-letnim doświadczeniu. O jego wiedzy i miłości do ziół można przekonać się od razu po przekroczeniu progu tego niewielkiego sklepiku w Eski Mardin, który oferuje nie tylko lokalne mieszanki leczniczych roślin, ale przede wszystkim - unikatowe doświadczenie.

Remzi Yağmurcu w swojej pracy korzysta z ksiąg liczących setki lat. Jedna z nich to 300-letni rękopis o ziołach autorstwa Ibn-i Baytara, średniowiecznego uczonego z Andaluzji, który wyciąga na naszych oczach i pokazuje odręcznie napisane fragmenty traktujące o medycynie i botanice.

O swoich zbiorach mówił wielokrotnie w rozmowie z tureckimi mediami. 300-letni rękopis jest w jego rodzinie od pokoleń. Księga służy mu jako podstawa wiedzy o ziołach leczniczych. Mówi, że znajdziemy w niej szczegółowe opisy około 1400 roślin i ich zastosowań, a opisy te od ponad 35 lat służą mu w komponowaniu mieszanek ziołowych. Według informacji, które znajdziemy z kolei w lokalnych mediach, kolekcja mardińskiego aktara liczy łącznie siedem książek dotyczących ziół, z których dwie to oryginalne rękopisy, jedna to rękopia skopiowana (fotokopia), a pozostałe są drukowane. Remzi Yagmurcu to wieloletni, szanowany praktyk i lokalny autorytet, a spotkanie z nim to rzecz obowiązkowa podczas pobytu w Mardin.

Kültür Yolu Festivali (Festiwal Szlaku Kultury)

Mardin to też jeden z ważniejszych ośrodków tureckiej turystyki kulturowej. Jest natchnieniem dla artystów, fotografów i filmowców. Kamienne tarasy i złote światło nieraz wykorzystywane były w tureckich produkcjach telewizyjnych. Jeśli zaś mowa o lokalnej kulturze, nie może zabraknąć wzmianki o wyjątkowym, cyklicznym wydarzeniu - Festiwalu Szlaku Kultury (Kültür Yolu Festivali), który w 2025 po raz pierwszy odbył się właśnie w kamiennym Mardin.

To teraz kilka słów o festiwalu i o tym, dlaczego warto było doświadczać związanych z nim wydarzeń właśnie w Mardinie. Organizowany jest co roku przez tureckie Ministerstwo Kultury i Turystyki.

Cele? Promowanie tutejszej kultury, sztuki, dziedzictwa narodowego i kulturowego, integracja społeczna. W 2025 roku odbywał się w dniach 18-26 października na ulicach Mardinu, oferując zarówno mieszkańcom jak i przyjezdnym liczne wydarzenia artystyczne - wystawy, koncerty, pokazy, a także warsztaty i eventy edukacyjne. Dzięki tegorocznej edycji miasto nabrało tajemniczej i jednocześnie fascynującej aury. Podczas powrotu z wieczornej kolacji na spacerujących ulicami gości czekały liczne, kulturowe niespodzianki. Jak m.in. billboard z urzekającą animacją, która opowiadały historię Szahmaran. Tegoroczny festiwal wieńczył koncert jednej z największych tureckich gwiazd estrady - Bengü.

Turystyka i ceny w Mardinie

Będąc w Mardinie z pewnością nie ominie nas spacer Pierwszą Aleją. Birinci Cadde (nazwa turecka) to główna ulica handlowa i turystyczna, przy której koncentruje się ruch pieszy, sklepy z pamiątkami, restauracje i kawiarnie. Przebiega przez kamienną część miasta, charakteryzującą się licznymi zaułkami, bazarami i historycznymi budynkami.

Może też kilka słów o cenach. Podróżując do Mardin nie musimy planować budżetu kilka miesięcy naprzód - region ten, rzadziej uczęszczany, wyjdzie taniej niż popularniejsze części Turcji, takie jak Kapadocja lub szeroko rozumiane, turystyczne wybrzeże. Nie mówiąc już o tym, że wybierając jeden z oferowanych przez miasto urokliwych, kamiennych hotelików możemy spać w murach, które pamiętają dzieje starożytnej Mezopotamii. Ich nieocenionym atutem są tarasy, z których rozciąga się zapierająca dech w piersiach panorama Mardin. W oddali majaczy turecko-syryjska granica.

To jak z tymi cenami? Jeśli chodzi o noclegi, to ceny oczywiście mogą się różnić w zależności od sezonu, standardu pokoju i terminu rezerwacji. Ale przystępną, budżetową, komfortową i jednocześnie cieszącą oko opcję możemy dorwać już za 130-170 złotych za noc dla jednej osoby. Hostele oraz niewielkie - i wciąż niezwykle urokliwe - pensjonaty będą tańsze, nawet od 120 złotych za noc. Wybredni mają w czym wybierać, w mieście znajdą się bowiem też opcje z tzw. wysokiej półki, oferujące wyższy standard.

Jeśli chcemy spędzić kilka dni w tej mniej odkrytej części Turcji, warto wybrać właśnie Mardin - też ze względu na pogodę. Późna jesień - październik i listopad - to dobry czas na taką wycieczkę, ponieważ w ciągu dnia temperatura wynosi tu zazwyczaj od ok. 15 do 20 stopni. W grudniu i lutym jest już chłodniej ( ok.10-14 stopni), ale nadal jest to miła ucieczka od srogiej, polskiej zimy. Marzec będzie idealny - w tym miesiącu możemy cieszyć się tu najprzyjemniejszą temperaturą, od ok. 15 do 20 stopni.

Cen ciąg dalszy. Z pewnością wielu z nas będzie chciało opuścić tę turecką kolebkę historii z upominkami. Ceny za unikatowe, naturalne mydło z Mardinu wahają się od 50 do 200 lir tureckich za sztukę (jedna lira turecka to w przeliczeniu około 8,9 polskich groszy), ale też oczywiście zależy od lokalizacji. Im dalej od głównej ulicy - tym taniej. Jeśli zaś chodzi o wyroby ze srebra - telkari - to np. za ekskluzywną bransoletkę powinniśmy być gotowi zapłacić od 5000 do 8000 lir. Tańsze będą kolczyki - od ok. 1200-200 lir za parę oraz pierścionki - ok. 1000-1500 lir. Wizyta w Turcji to również niepowtarzalna okazja, by skorzystać z hamamu, tradycyjnej tureckiej łaźni. W Mardin jest ich dostatek, tych dla kobiet również. Koszty zaczynają się od ok. 400-800 lir, w zależności od rodzaju wybranych usług.

Mardin. Kolebka kultur i miasto tolerancji

Zachwyt nie kończy się jednak na Mardin. Bliska okolica tego miasta to raj dla miłośników historii - niedaleko leży Midyat, miasto będące miłością tureckich filmowców. W samym Mardinie ponadto wznosi się też zapierający dech w piersiach, słynny monastyr Deyrulzafaran (Klasztor Szafranowy). Niespełna godzinę drogi autem - Dara, starożytne miasto z VI wieku p.n.e, na którego fundamentach nadal mieszkają ludzie. O tym jednak innym razem.

Chcąc opisać to zapadające w pamięć miasto, nie sposób przejść obojętnie obok wspomnianej wielokulturowości. Z pewnością niejedna osoba będzie przecierać ze zdumienia oczy widząc, jak różne religie i tożsamości łączą się tu ze sobą w jeden, współgrający i barwny organizm. Na ulicach usłyszmy język turecki, kurdyjski, ormiański, arabski i aramejski, a kościoły, meczety, synagogi i klasztory stoją tu obok siebie. Możliwe? Tak, na pewno w "mieście tolerancji", jak również nazywany jest Mardin. Aby dowiedzieć się o tym więcej, wystarczy zagadnąć mieszkających tu ludzi. Każdy podkreśla, że niezależnie od wyznania i języka, łączy ich wspólna tożsamość, ta sama ziemia na granicy dwóch krain: Anatolii i Mezopotamii.

Joanna Zaremba, dziennikarka Polskieradio24.pl

* W artykule wykorzystałam własne źródła oraz doświadczenia zebrane podczas wizyty w tureckim Mardinie, a także źródła z publikacji Ministerstwa Kultury i Turystyki Turcji (mardin.ktb.gov.tr), uczelni Artuklu (artuklu.edu.tr), lokalnych serwisów informacyjnych oraz kilku opracowań o architekturze regionu.

**Opisy lokalnych atrakcji, ciekawostki, a przede wszystkim piękne ujęcia miasta znajdziemy na oficjalnym profilu @gomardin. Warto go odwiedzić, jeśli chcemy mieć pewność, że zobaczymy wszystkie najważniejsze miejsca i zabytki.