Gdy stracili nadzieję, popełnili zbiorowe samobójstwo. "Do czterech tysięcy ludzi"

Do opisywanych wydarzeń doszło 690 lat temu, 25 lutego 1336 roku. Wielkim Księstwem Litewskim rządził wówczas Giedymin (1316-1341), dziadek Jagiełły, jeden z najwybitniejszych władców tego kraju. Za jego panowania Litwa powiększała swoje terytorium na wschodzie i południu, zajmując ziemie ruskie.

Równocześnie rdzennym ziemiom litewskim od zachodu i północy zagrażał Zakon Krzyżacki, który prowadził wyprawy przeciwko Litwinom, wykorzystując fakt, że władcy tego kraju i ich poddani wciąż nie przyjęli chrztu. Jedna z takich krzyżackich wypraw przeciwko poganom miała miejsce w 1336 roku.

W jej trakcie zakonnicy, wspierani przez znakomitych rycerzy z zachodniej Europy, podeszli pod Pilenai. W twierdzy, poza załogą dowodzoną przez księcia Margirisa, zgromadziła się również okoliczna ludność, która uciekała przed najeźdźcami. Po wielu dniach bohaterskiej obrony, w obliczu przeważających sił nieprzyjaciela, Litwini podjęli tragiczną decyzję.

Najpierw zniszczyli swój dobytek i podpalili zamek, a następnie popełnili zbiorowe samobójstwo, by nie dostać się w krzyżacką niewolę. Samobójczą śmiercią, po zabiciu swojej żony i wojów, zginął też sam Margiris.

Mit narodowy

Historia dramatycznej obrony Pilenai jest znana niemal każdemu Litwinowi. Opowieść ta stała się jednym z litewskich mitów narodowych, podkreślającym bohaterstwo przodków znad Willi i Niemna. Przez swój dramatyczny przebieg nazywana jest również litewską Masadą. Porównanie to odnosi się do wydarzeń z 73 roku, gdy żydowscy powstańcy oblegani w mieście Masada woleli zabić siebie i swoje rodziny niż wpaść w ręce Rzymian.

Historia Pilenai prawdziwą popularność zdobyła w XIX i XX wieku – najpierw w dobie romantyzmu, a następnie w okresie powstawania nowożytnych narodów i rodzenia się ruchów nacjonalistycznych. Opowieść podkreślająca bohaterstwo przodków była czymś, co spajało naród i podkreślało jego wartość. A co naprawdę wydarzyło się w Pilenai?

Ewolucja opowieści

W ostatnich latach tematem tym zajął się litewski historyk Darius Baronas. Z jego ustaleń wynika, że historia w ciągu stuleci ewoluowała, przykrywana kolejnymi warstwami dzieł historycznych i literackich, które nadawały jej bardziej romantycznego wydźwięku.

Najstarszym źródłem, które opowiada o tych wydarzeniach jest rymowane dzieło "Kronika czyli Roczniki" spisana ręką Niemca Wiganda z Marburga, żyjącego na przełomie XIV i XV wieku. Niestety oryginał pracy nie zachował się do naszych czasów. Przetrwało natomiast XV-wieczne łacińskie tłumaczenie, które w historiografii przez długi czas nie cieszyło się szczególnym uznaniem.

O obronie Pilenai wspominał w swoich "Rocznikach…" Jan Długosz (1415-1480), pisząc m.in. o kilkunastodniowej obronie twierdzy, w której zamknęło się "do czterech tysięcy ludzi". Kronikarz podkreślił, że Litwini zabili swoje żony i dzieci, po czym dali się zgładzić swojemu dowódcy. Jak twierdzi Darius Baronas, wykształcony Długosz opis ten mógł zaczerpnąć z dzieł antycznych. W "Rocznikach…" po raz pierwszy pojawiła się informacja o bohaterskich i długotrwałych walkach.

Wydarzenia z Pilenai barwnie opisał też m.in. XVI-wieczny polski historyk Maciej Stryjkowski. Największą popularność zdobył jednak opis oblężenia twierdzy pióra pruskiego kronikarza Caspara Schutza (ok. 1540-1594), który korzystał z niemieckiego oryginału kroniki Wiganda. Praca ta była najwyżej ceniona przez historyków jeszcze w XX wieku.

Dzielna obrona czy panika?

Pod koniec tego stulecia polski historyk Sławomir Zozenberg dokonał rehabilitacji łacińskiego tłumaczenia kroniki Wiganda. Badacz uznał, że wersja ta, mimo pewnych skrótów i uproszczeń, zawiera niemal cały przekład oryginalnego dzieła, a nie tylko jego fragment, jak dotychczas sądzono. Należy więc uznać, twierdzi Darius Baronas, łacińską wersję Wiganda za źródło najbliższe wydarzeniom, a wszystkie inne traktować jako prace wtórne. Nawet tak ceniona praca Schutza jest zdaniem litewskiego historyka jedynie podkoloryzowaną przeróbką dzieła Wiganda.

Jak zatem wyglądała obrona Pilenai w łacińskim przekładzie kroniki? Cóż, o obronie twierdzy niemal w ogóle nie ma tam mowy. Z źródła tego dowiadujemy się, że Litwini wpadli w panikę na sam widok wojsk krzyżackich i stracili wiarę w zwycięstwo, nim nieprzyjaciel podszedł pod twierdzę. Zrozpaczeni zaczęli niszczyć mienie i zabijać się nawzajem, by nie wpaść w ręce wroga.

Część jeźdźców podjęła próbę przebicia się przez szeregi zbliżających się Krzyżaków i ich sojuszników, ale bez powodzenia. Przedmieścia zostały zdobyte z marszu i rozpoczęło się krótkotrwałe oblężenie zamku. Skuteczny ostrzał prowadzony za pomocą machin oblężniczych doprowadził do rozpaczy księcia Margirisa, który zabił swoją żonę i wojów. Dalsze losy dowódcy są nieznane, źródło nie wspomina o jego samobójczej śmierci.

Widać więc, że informacje zawarte w kronice Wiganda (a przynajmniej w łacińskim tłumaczeniu) odbiegają od powszechnie przyjętej wersji utrwalonej przez wieki. Zasadniczą różnicą jest brak informacji o dzielnej obronie twierdzy, którą już w XV wieku dodał do tej opowieści Długosz, a później kolejni dziejopisarze. Bohaterstwo i poświęcenie obrońców Pilenai jest przecież kluczowym elementem tej historii, która urosła do rangi mitu narodowego.

Z drugiej strony trzeba mieć na uwadze, że Wigand, niemiecki kronikarz dziejów Zakonu Krzyżackiego, mógł przedstawić pogańskich Litwinów tendencyjnie. Tak czy inaczej, dramatyczne wydarzenia z Pilenai był efektem agresywnej działalności Krzyżaków.

Źródła: Polskie Radio/th

D. Baronas, Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos, "Istorijos šaltinių tyrimai", 2008/1; D. Baronas, D. Mačiulis, Pilėnai ir Margiris: istorija ir legenda, Wilno, 2010