"Historia uczy, że...". Niewiele osób naprawdę rozumie ten cytat z Hegla

Nie każdy cytat jest prawdziwy

Ludzie od zawsze lubią przywoływać mądrze lub ciekawie brzmiące cytaty, by wyjaśniać sobie i innym to, co dzieje się wokół nich. Dziś jest to wyjątkowo łatwe. Dzięki Internetowi każdy z nas ma nieograniczony dostęp do cytatów z mniej lub bardziej znanych osób; istnieją nawet serwisy, które specjalizują się w "złotych myślach" i "skrzydlatych słowach".

Niestety internauta nigdy nie może mieć pewności, czy ma do czynienia z prawdziwym, czy ze zmyślonym cytatem (niezwykle popularne jest m.in. fałszywie przypisywane Stanisławowi Lemowi zdanie o Internecie i idiotach). Niewiele osób wie, jak zweryfikować autentyczność cytatu, a ci, którzy wiedzą, z reguły nie mają czasu lub ochoty na żmudne poszukiwanie źródeł.

Jest jeszcze jedna pułapka. To przeinaczanie zapisanych myśli w taki sposób, że ich sens zaczyna różnić się od tego, który nadał im autor. Zapewne działa tu coś, co można nazwać "mechanizmem głuchego telefonu". Wielokrotnie przepisywane - kiedyś w książkach, dziś w sieci WWW - cytaty "gubią" po drodze słowa, a niekiedy "przyklejają się" do nich treści i pojęcia, których tam wcześniej nie było.

Taki właśnie los spotkał słynne stwierdzenie niemieckiego filozofa Georga Wilhelma Friedricha Hegla (1770-1831) o uczeniu się z historii.

Czy historia jest "nauczycielką życia"?

Najczęściej powielana w Internecie wersja tego cytatu brzmi: "Historia uczy, że ludzkość niczego się z niej nie nauczyła". Typowa interpretacja opiera się na potocznym rozumieniu krytycznej oceny kogoś, kto "niczego się nie nauczył". Ten ktoś wciąż popełnia błędy, choć ma możliwość wyciągnięcia z nich wniosków i takiej zmiany sposobu działania, by nie powtarzać pomyłek. Nie mamy dobrego mniemania o kimś, kto oparzywszy się płomieniem, po chwili znów wkłada rękę w ogień.

W perspektywie historii tej krytyce poddani są ludzie sprawujący władzę, którzy na przykład zamiast zaprzestać wojen, wciąż wywołują nowe, a zamiast zwiększać dobrobyt obywateli, pogłębiają niesprawiedliwość.

Wydaje się bowiem, że lekcją płynącą z historii powinno być odrzucenie wszystkiego, co uważamy za złe, i zastąpienie tego czymś lepszym. Jeśli tak się nie dzieje, to dlatego, że rządzący wcale nie odrobili tej lekcji - "niczego nie nauczyli się z historii".

Przekonanie o edukacyjnej roli dziejów jest zresztą dużo starsze od filozofii Hegla i sięga starożytności. W 55 roku p.n.e. Cyceron w swoim dialogu "O mówcy" (łac. "De Oratore") żeńskiej personifikacji historii nadaje m.in. określenie "nauczycielka życia" (łac. "magistra vitae"). Sprzężenie obu cytatów tworzy poręczne narzędzie do racjonalizowania nieprzyjemnej myśli, że pomimo upływu tylu wieków ludziom wciąż dzieje się krzywda.

Co naprawdę Hegel miał na myśli?

Choć Hegel uważał, że historia opiera się na rozumnym rozwoju Ducha, a na jej końcu ma się w pełni urzeczywistnić idea wolności i samowiedzy, to wcale nie twierdził, że postęp ma się odbywać na drodze uczenia się na dawnych błędach. Wręcz przeciwnie - jego zdaniem pojmowanie historii jako "nauczycielki życia" jest całkowicie jałowe, bo opiera się na błędnym porównywaniu zdarzeń z nieporównywalnych kontekstów.

Przede wszystkim warto poznać oryginalne brzmienie cytatu, o którym mowa. Znajdziemy go w Heglowskich "Wykładach o filozofii dziejów" (tu w przekładzie Janusza Grabowskiego i Adama Landmana z 1958 roku):

"Radzimy często ludziom sprawującym rządy, mężom stanu i narodom zwracać się do nauk płynących z doświadczeń historii. Ale właśnie doświadczenie i historia uczą, że ani ludy, ani rządy nigdy niczego się z historii nie nauczyły i nigdy nie postępowały według nauk, które należałoby z niej czerpać. Każdą epokę cechują okoliczności tak swoiste, każda jest stanem rzeczy tak niepowtarzalnym, że w niej tylko, z niej samej muszą i mogą powstawać wszelkie rozstrzygnięcia. W wirze światowych wydarzeń na nic się nie zda zasada ogólna, na nic porównywanie z podobnymi stosunkami w przeszłości: albowiem spłowiałe wspomnienie przeszłości jest bezsilne wobec bystrego i swobodnego nurtu teraźniejszości".

Według Hegla zatem człowiek nie uczy się z historii nie dlatego, że brak mu dobrej woli, tylko dlatego, że taka edukacja jest po prostu niemożliwa. Jest też zupełnie niepotrzebna, skoro jego zdaniem w procesie dziejowym Duch i tak w końcu osiągnie swój wzniosły cel.

Źródło: Polskie Radio/Michał Czyżewski