Cytat dnia. Tadeusz Różewicz: trzeba się z tym zgodzić, że Bóg…
W rocznicę śmierci Tadeusza Różewicza przypominamy jeden z jego ważnych, bardzo przejmujących wierszy. Tekst ten nawiązuje do intrygujących myśli niemieckiego teologa Dietricha Bonhoeffera.
2026-04-24, 07:00
Ostatnia wola poety
"Jest moim pragnieniem, aby urna z moimi prochami została pogrzebana na cmentarzu ewangelicko-augsburskim przy kościele Wang w Karpaczu Górnym. Proszę też miejscowego pastora, aby wspólnie z księdzem Kościoła rzymsko-katolickiego (którego jestem członkiem przez chrzest św. i bierzmowanie) odmówił odpowiednie modlitwy".
W dalszej części swojego testamentu Tadeusz Różewicz (9 października 1921 - 24 kwietnia 2014) wyraził nadzieję, że być może ten jego ostatni gest przyczyni się "do dobrego współżycia tych dwóch – rozdzielonych wyznań i zbliży do siebie kultury i narody, które żyły i żyją na tych ziemiach".
"Wspólna niewiedza"
Tadeusz Różewicz i chrześcijaństwo? Ci, którzy kojarzą autora "Kartoteki" jedynie ze szkolnych lektur – a te dotyczą przede wszystkim pierwszego, tużpowojennego etapu twórczości poety, "porażenia wojną", kryzysu wiary, "śmierci Boga", kryzysu wartości itd. – mogą być zaskoczeni. Ale, jak pisał prof. Andrzej Skrendo, "osobisty stosunek Różewicza do wiary – na tyle, na ile możemy sądzić na podstawie jego tekstów – jest złożony".
Z jednej strony spotkamy w tej twórczości (i w wypowiedziach samego poety) mniej lub bardziej deklaratywne sądy o "braku wiary", o "narodzinach i śmierci Boga", o pożerającej wszystko pustce. Z drugiej jednak bohater jednego z Różewiczowskich wierszy mówi "jaki tam ze mnie ateista", a w dzienniku poety czytamy: "jestem człowiekiem, który pragnie wiary".
Fascynującym świadectwem tematu "Różewicz a religia" są listy tego poety z eseistą Ryszardem Przybylskim. – Z religijnością to jest ciekawe o tyle, że przez cały tok tej korespondencji, przez te wszystkie lata, idąc z przeciwległych biegunów, doszli oni do jakiejś wspólnej niewiedzy, jakiegoś agnostycyzmu – mówiła w Polskim Radiu Krystyna Czerni, która te listy opracowała. – Przybylski zaczynał od żarliwej deklaracji religijnej, Różewicz od żarliwej deklaracji niereligijnej. Potem się spotkali w jakiejś ciszy i milczeniu.
"Bezreligijne chrześcijaństwo"
Jedną z prób odpowiedzi Tadeusza Różewicza na pytania o istnienie (lub nieistnienie) Boga jest jego wiersz "nauka chodzenia". "Biorę lekcje / u pastora Dietricha Bonhoeffera / który został powieszony / 9 kwietnia 1945 roku", czytamy w tym poruszającym tekście.
Kim był ten nauczyciel poety?
Dietrich Bonhoeffer był wybitnym teologiem ewangelickim i przeciwnikiem nazistów (zaangażował się w spisek, który miał na celu obalenie Hitlera). Został zamordowany w niemieckim obozie koncentracyjnym we Flossenbürgu na osobisty rozkaz Führera.
Wrocławski pomnik Dietricha Bonhoeffera. Fot. Shutterstock Do jednej z najpopularniejszych idei teologicznych Dietricha Bonhoeffera należy ta określona paradoksalnie jako "bezreligijne chrześcijaństwo". Mówiąc w największym uproszczeniu, chodziło tu o odejście od tradycyjnego (wszechmocnego, opatrznościowego, władczego) obrazu Boga. Odrzucenie takiej wizji Boga wiązało się jednak z pozostaniem przy Chrystusie – Bogu cierpiącym, poniżonym i bezsilnym. Wiązało się to jednocześnie z etycznym imperatywem: wezwaniem do życia według moralnych zasad "bez hipotezy Boga". "Tak, jakby Boga nie było".
– On znajdował wspólny język z ateistami. Można powiedzieć, że niechrześcijanie byli wówczas bardziej chrześcijańscy niż chrześcijanie, dlatego szukał z nimi wspólnego języka – mówił w Polskim Radiu o Dietrichu Bonhoefferze ks. Bartłomiej Król. – Bezreligijne chrześcijaństwo nie znaczy, że jest ono bez Boga. Przeciwnie, to chrześcijaństwo, gdzie w centrum jest krzyż, jest Chrystus – podkreślał duchowny.
Posłuchaj
"Odszedł, nie umarł"
Takie jest tło wyznania – lekcji pobranej u niemieckiego teologa – które znajdujemy w wierszu Tadeusza Różewicza "nauka chodzenia":
" (...) trzeba się z tym zgodzić
że Bóg odszedł z tego świata
nie umarł!
(…) trzeba żyć godnie
na świecie bezbożnym
nie licząc na karę ani nagrodę (...)".
Źródło: Polskie Radio/Jacek Puciato
Tadeusz Różewicz, "Wybór poezji", wstęp i opracowanie Andrzej Skrendo, Wrocław 2016; Andrzej Franaszek, "Czerń. Cierń. Cień. Bóg Tadeusza Różewicza", w: tegoż, "Gwiazda Piołun. Opowieści o poezji, podróżowaniu i przyjaźni", Kraków 2022; Przemysław Dakowicz, "Poeta (bez) religijny. O twórczości Tadeusza Różewicza", Łódź 2015.