Dlaczego Grenlandia należy do Danii? Kto był pierwszy na tej wyspie?

Tak to się zaczęło

Mężczyzna ten miał najprawdopodobniej brązowe oczy, ciemne gęste włosy (choć ze skłonnością do łysienia) i ciemną karnację. Jeśli chodzi o grupę krwi, była to najpewniej A+. W ogóle cały metabolizm tego już na zawsze bezimiennego człowieka był dobrze przystosowany do radzenia sobie z arktycznym klimatem.

Żył około 4000 lat temu na terenie dzisiejszej Grenlandii. Po kilku mileniach ocalał po nim kosmyk zamarzniętych włosów – analiza DNA pozwoliła naukowcom na powyższą rekonstrukcję.

Mężczyzna z zamierzchłej przeszłości należał do społeczności nazwanej przez badaczy kulturą Saqqaq – ludu paleoinuickiego (paleoeskimoskiego), pierwszego, który zasiedlił, być może 4500 lat temu, być może kilka wieków później, tę wielką wyspę. W tej pierwszej fali migracji na Grenlandię brała udział również jeszcze inna prastara arktyczna społeczność. Określa się ją jako kultura Independence I.

Ludy te różnił przede wszystkim sposób zdobywania pożywienia: ludzie z kultury Saqqaq uprawiali głównie morskie łowy, dla ludzi z kultury Independence najważniejszym celem polowań był piżmowół. Tych pragrenlandczyków łączyło przystosowanie do niegościnnego klimatu ich nowej ojczyzny, do której dotarli po długiej wędrówce.

Przejście przez Cieśninę

Gdzie się zaczęła ta wędrówka? Gdzieś na terenach dzisiejszej Kanady, wcześniej zaś – około 6400-4400 lat temu – na wschodnich krańcach Azji. Wspomniane powyżej badania DNA wykazały bowiem, że ów brązowooki mężczyzna był spokrewniony z mieszkańcami Syberii. Te genetyczne zależności nie powinny jednak dziwić: ludzie przybywali do tej części świata w różnych falach migracyjnych. Według naukowców najbardziej prawdopodobnym szlakiem zasiedlania była Cieśnina Beringa, korytarz między Syberią a Alaską.

Tak więc, w największym skrócie, rozpoczęło się zdobywanie dzisiejszej Grenlandii. Przez kolejne setki i tysiące lat rdzenni mieszkańcy tych terenów – określani dawniej jako Eskimosi, dziś Inuici – żyli tu wbrew niesprzyjającym warunkom. Aż w końcu na wyspę trafili Europejczycy.

Wikingowie na Grenlandii

Działo się to na początku lat 80. X wieku w świecie skandynawskich żeglarzy i zdobywców zwanych wikingami. Pochodzący z Norwegii Eryk Rudy przypłynął najpierw wraz z wyjętym spod prawa ojcem (ciążył na nim zarzut zabójstwa) do Islandii. Po jakimś czasie Eryk-gwałtownik poszedł w ślady ojca – za krwawe zatargi z sąsiadami został skazany na 3-letnie wygnanie z wyspy.

Czy Eryk znał pogłoski o tych, którzy odkryli jakiś ląd na zachód od Islandii? Według staroskandynawskich podań taki ląd mieli zobaczyć, już w 2. poł. IX w., norweski żeglarz Gunnbjörn Ulfsson albo, prawie wiek później, Islandczyk Ari Marsson. Tak czy inaczej, naukowcy nie dysponują dowodami na te legendarne odkrycia Grenlandii. 

Wróćmy do początku lat 80. X wieku. Eryk popłynął na zachód, dotarł do jakichś wybrzeży, opłynął południowy kraniec tego lądu, by w końcu w miejscu najbardziej dogodnym dla osiedlenia (dzięki dobroczynnym wpływom prądów morskich) osiąść. Eryk Rudy nazwał nową krainę Grenlandią, "zieloną ziemią". Nie znaczy to jednak, że wówczas Grenlandia uginała się od bujnych lasów – nazwa ta miała przede wszystkim cele propagandowe. Chodziło o namówienie innych, tych z Islandii, by przyłączyli się do Eryka i współtworzyli z nim nową kolonię.

Wizja nowych ziem i nowych dóbr do zdobycia (w tym niedźwiedzich skór czy kłów morsów) sprawiła, że chętnych – już kiedy Eryk wrócił z trzyletniej banicji – znalazło się sporo. Z 24 statków, które wyruszyły w 986 roku z Islandii, na Grenlandię dotarło jednak 14 – pozostałe najprawdopodobniej zatonęły. Tak rozpoczęło się normańskie osadnictwo na tej największej wyspie świata.  

Co jednak z rdzennymi mieszkańcami Grenlandii? Według niektórych źródeł społeczność kultury Dorset (bo tak nauka nazwała ówczesne inuickie ludy) przeniosła się wtedy, paradoksalnie z powodu ocieplenia klimatu, bardziej na północ. Zapewne dlatego Skandynawowie, jak chce spisana 200 lat po tych wydarzeniach "Księga Islandczyków", znaleźli na wyspie pozostałości po ludzkich siedliskach czy resztki łodzi. Z kolei przekazy z XIV wieku zawierają wzmiankę o zetknięciu się wikińskich osadników, którzy dotarli daleko na północ Grenlandii, z tajemniczymi tubylcami. Zakłada się, że mogli być to przedstawiciele kolejnej rdzennej społeczności – ludu kultury Thule, przodków współczesnych Inuitów. Szacuje się, że przybyli oni z Alaski na Grenlandię około XII wieku. Społeczności Thule posługiwała się tak charakterystycznymi grenlandzkimi rzeczami, jak psie zaprzęgi, długie harpuny czy łodzie zwane kayak.

Grenlandia coraz bliżej Danii

Wikińscy kolonizatorzy opuścili Grenlandię w połowie XV wieku (wśród przeróżnych hipotez na temat tego zniknięcia przeważa dziś ta mówiąca o zmianach klimatycznych). Ale już wcześniej kraje skandynawskie zaczęły coraz bardziej łakomym wzrokiem patrzeć na tę daleką, bogatą w dobra naturalne ziemię.

Od połowy XIII wieku wyspa ta była pod norweską kontrolą (w 1261 delegacja Grenlandczyków uznała zwierzchność króla Norwegii Haakona IV Starego). Decydująca zmiana nastąpiła pod koniec XIV wieku. Po unii personalnej pomiędzy Danią, Szwecją i Norwegią Grenlandia stała się częścią tego nowego skandynawskiego tworu. Kolejna polityczna roszada, unia realna królestw Danii i Norwegii (1523-1814) – z dominującą rolą Danii – sprawiła, że Grenlandia stawała się coraz bardziej zależna od dworu w Kopenhadze.

Duńska kolonizacja Grenlandii

W następnych stuleciach do Grenlandii docierały handlowe czy wielorybnicze statki z załogą angielską, holenderską czy niemiecką. Jednak, jak pisał w swojej książce o "ludziach Północy" Philip Parker, "duńscy królowie wciąż nie tracili nadziei na odnalezienie swoich dawno zaginionych grenlandzkich poddanych". Stąd choćby XVII-wieczne ekspedycje na Grenlandię w poszukiwaniu "europejskich osad".

Przełom nastąpił w 1721 roku. Do wybrzeży Grenlandii przybił wraz z towarzyszami pastor luterański Hans Egede, a zgodę na tę misyjną wyprawę (bo rzecz jasna cele handlowo-polityczne również były istotne) uzyskał od ówczesnego króla Danii i Norwegii. Ludzi, których misjonarz spotkał, nazwał "Grenlandczykami", choć byli to nie tyle potomkowie nordyckich osadników, ile właśnie Inuici.

W południowo-zachodniej części wielkiego grenlandzkiego lądu Hans Egede założył osadę nazwaną "Dobra Nadzieja" (duń. Godthåb) – dziś to stolica wyspy, Nuuk. Tak rozpoczęła się trwająca dwa następne wieki duńska kolonizacja Grenlandii. Powstała w połowie XVIII wieku Królewska Grenlandzka Kompania Handlowa od roku 1776 dysponowała monopolem na handel z Grenlandią. Od 1782 zaś instytucja ta objęła zarząd nad tą odległą duńską kolonią.

Decyzja Trybunału

Skomplikowane dzieje duńsko-norweskich sporów o Grenlandię przedstawmy na koniec w największym skrócie:

• w 1814 roku nastąpił kres unii duńsko-norweskiej (Norwegia przeszła pod panowanie Szwecji), jednak Grenlandia, mimo jej historycznych związków również z Norwegią, pozostała przy Danii,
• po uzyskaniu przez Norwegię niepodległości (1905) kraj ten podejmował intensywne starania o uzyskanie kontroli nad Ziemią Eryka Rudego, swoją dawną kolonią na wschodzie wyspy,
• w 1916/1917 roku USA zaaprobowały duńską kontrolę, polityczną i ekonomiczną, nad całą Grenlandią (odbyło się to ramach sprzedaży USA tzw. Duńskich Indii Zachodnich, duńskiej kolonii części Wysp Dziewiczych), 
• w 1921 roku władze w Kopenhadze ogłosiły Grenlandię częścią składową Królestwa Danii,
• w 1933 roku na mocy wyroku Stałego Trybunału Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze cała Grenlandia została uznana za duńską domenę.

Dwadzieścia lat później, w 1953 roku, Grenlandia przestała być kolonią – stała się częścią Królestwa Danii. W 1979 roku uzyskała autonomię. 

Źródło: Polskie Radio/jp

Przemysław Urbańczyk, "Zdobywcy północnego Atlantyku", Toruń 2012; Marian Grzybowski, "Dania. Zarys systemu ustrojowego", Kraków 2017; Greenland National Museum & Archives,https://en.nka.gl/the-museum; Rasmussen, M., Li, Y., Lindgreen, S. et al. "Ancient human genome sequence of an extinct Palaeo-Eskimo", "Nature" 463, 757–762 (2010); Agata Lubowicka, "W sercu Ultima Thule. Reprezentacje Grenlandii Północnej w relacjach z ekspedycji Knuda Rasmussena", Toruń 2017; Krzysztof Kubiak, "Ziemia Eryka Rudego. Duńsko-norweski spór o terytoria na wschodzie Grenlandii", STUDIA  SCANDINAVICA  4(24)/2020; Encyklopedia PWN.