Zmiana polskich granic, o której nie wszyscy słyszeli. W tle węgiel i ropa

Przebieg polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej został ustalony jeszcze w czasie trwania konfliktu przez przedstawicieli Wielkiej Trójki (ZSRS, USA, Wielka Brytania) bez wiedzy Polaków. Nowa granica rozdzielająca Polskę od Związku Sowieckiego przebiegać miała według tzw. "linii Curzona", co oznaczało przesunięcie jej daleko na zachód względem stanu przedwojennego.

Polska znalazła się w orbicie wpływów wschodniego sąsiada, a na jej czele stanęli komuniści podlegli Kremlowi. W sierpniu 1945 roku przedstawiciele polskich władz udali się do Moskwy na rozmowy w sprawie, ustalonego już wcześniej, kształtu granicy. O negocjacjach nie było mowy i wszelkie wysuwane przez polską stronę propozycje przesunięcia terytorium Polski nieco bardziej na wschód były odrzucane. 16 sierpnia 1945 roku umowa została podpisana.

Tworzenie się wschodniej granicy

Proces kształtowania się polsko-sowieckiej granicy nie dobiegł jednak końca. Precyzyjnym wytyczeniem przebiegu granicy zajęła się dwustronna Mieszana Komisja Delimitacyjna. Nowa granica w dużej mierze, zwłaszcza na polsko-białoruskim pograniczu, wytyczona została sztucznie, nie w oparciu o naturalne przeszkody typu rzeki. Linie poprowadzone na mapie niekiedy dzieliły wsie, a nawet gospodarstwa.

Członkowie komisji mieli więc wiele pracy nad ustaleniem szczegółów, a wielu mieszkańców pogranicza przez długi czas nie wiedziało, którego państwa w końcu zostaną obywatelami. Ostatecznie granica między Polską a Białoruską Socjalistyczną Republiką Sowiecką została potwierdzona w 1950 roku.

Dużo wcześniej, bo już w kwietniu 1947 roku, zakończono proces wytyczania granicy Polski z Ukraińską SRS. Zbiegło się w to w czasie z przeprowadzeniem przez polskie władze akcji "Wisła", której celem było wysiedlenie z południowo-wschodniej Polski ludności ukraińskiej i łemkowskiej oraz walka ze strukturami OUN i UPA.

"Akt przyjaźni i braterskiej pomocy"

Gdy już się wydawało, że sytuacja na wschodnim pograniczu się unormowała, w maju 1951 roku Polacy zostali poinformowani, że między Polską a ZSRS dojdzie do wymiany odcinków granicznych. Umowa została podpisana 15 lutego, ale fakt ten ujawniono dopiero po trzech miesiącach, na kilka dni przed ratyfikacją dokumentu.

Na podstawie umowy Polska odstępowała Ukraińskiej SRS część województwa lubelskiego o wielkości 480 km kwadratowych z miastem Bełz. Teren ten (ze względu na swe położenie nazywany "kolanem Bugu") posiadał wyjątkowo żyzne gleby, ale przede wszystkim złoża węgla kamiennego odkryte przez Polaków jeszcze przed wojną.

Polska otrzymywała w zamian teren tej samej wielkości w Karpatach ze znanymi dziś turystycznymi miejscowościami jak Ustrzyki Dolne, Lutowiska i Czarna. Członkowie polskiej delegacji do Moskwy próbowali wynegocjować inny teren, ale gdy zostali poinformowani, że będzie się to wiązało z zapłatą 150 milionów dolarów, zaakceptowali sowiecką propozycję.

"Tylko między blokami zespolonymi w obozie pokoju, demokracji i socjalizmu – tego typu umowa mogła dojść do skutku. Tylko między wolnymi krajami może istnieć nowy, na wzajemnym zaufaniu i całkowitej równości oparty typ stosunków międzynarodowych. Umowa polsko-radziecka zawarta została na bazie pełnego równouprawnienia partnerów. Nowa umowa polsko-radziecka jest nowym aktem przyjaźni i  braterskiej pomocy dla Polski ze strony ZSRR" – piała wówczas z zachwytu "Trybuna Ludu", organ prasowy władzy komunistycznej.

Państwo polskie zyskiwało malowniczy kawałek Bieszczadów. Ziemie te, biedniejsze i mniej żyzne, posiadają też złoża ropy naftowej. Choć, jak podają badacze, złoża były już wówczas niemal całkowicie wyeksploatowane, surowiec na niewielką skalę wydobywany jest tam do dziś. Poza tym przejęcie tych ziem pozwoliło Polakom na wybudowanie zapory wodnej w Myczkowcach (projekt rozpoczęty jeszcze przed wojną) i w Solinie.

"Akcja H-T"

Wymiana terytorium wiązała się też z dramatem przesiedleń. W ramach "Akcji H-T" (od pierwszych liter powiatów hrubieszowskiego i tomaszowskiego, które zamieszkiwali przesiedlani) do opuszczenia "kolana Bugu" zmuszonych zostało 15 tys. Polaków. Osiedlono ich na tzw. Ziemiach Odzyskanych i na nowo przyłączonym terytorium, z którego wcześniej na teren Ukraińskiej SRS wywieziono 26 tys. Ukraińców.

Ostatecznie wymiana terenów została przeprowadzona w listopadzie 1951 roku. Wielu przesiedleńców do śmierci nie mogło pogodzić się z niesprawiedliwością, która spotkała ich sześć lat po wojnie. Historia ta mogła mieć jednak swój kolejny epizod.

W 1952 roku strona sowiecka wystąpiła z propozycją kolejnej korekty granic. Tym razem Kreml nie ukrywał swoich intencji. W piśmie wysłanym do strony polskiej Sowieci wprost pisali o tym, że mile widziane byłoby przekazanie im kolejnych złóż węgla kamiennego we wschodniej Polsce.

Kremlowi chodziło o następny fragment woj. lubelskiego, tym razem obejmujący aż 1250-1300 km kwadratowych z miastem Hrubieszów. W zamian Polska zyskałaby adekwatną część obwodu drohobyckiego. Projekt ten nie został jednak zrealizowany, prawdopodobnie przez śmierć Stalina w marcu 1953 roku.

Źródła: Polskie Radio/IPN/th

P. Eberhardt, Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej, "Dzieje Najnowsze", r. 50, 2018;

A. Wawryniuk, Wymiana terytoriów przygranicznych Polski i ZSRS w 1951 roku. Zarys problemu w oparciu o polskie źródła archiwalne, "Krakowskie Pismo Kresowe", r. 4, 2012;

J. Walczak, Regulacja polsko-radzieckiej granicy państwowej w 1951 roku: Przyczyny, cele, skutki dla bezpieczeństwa Polski, "Rocznik Bezpieczeństwa Morskiego", r. 18, 2024.