Skąd pomysł, że bocian przynosi dzieci? Prawdopodobnie pomylono ptaki

"Bocian jest ptak lutościwy"

Tak jak w przypadku wielu starych mitów, dokładne pochodzenie opowieści o bocianie przynoszącym dzieci jest nieznane. Badacze kultury domyślają się źródeł tej legendy w oparciu o rozmaite poszlaki. Starają się go rekonstruować na podstawie zapisów historycznych oraz śladów zachowanych do dziś w wierzeniach ludowych.

Chodzi oczywiście o bociana białego (łac. Ciconia ciconia), który jako gatunek synantropijny (przystosowany do życia w środowisku przekształconym przez człowieka) był traktowany z sympatią już w starożytności. Na podstawie mniej lub bardziej szczegółowych obserwacji przypisywano mu rozmaite cechy pozytywne z punktu widzenia ludzkiej etyki.

W Polsce jednym z pierwszych piewców bociana był XVI-wieczny botanik i lekarz Stefan Falimirz. W jego zielniku czytamy:

"Bocian jest ptak lutościwy, bo gdy starym bocianom skrzydła wypadają, tedy młodszy żywią je i zagrzewają tak długo aż ich skrzydła moc wezmą. A jaką on pilność ma dzieci chowając, to jemu też zasię dzieci gdy się starzeje oddawają. Stanu też małżeńskiego między sobą pilno strzegą, bo gdy by mu samica do inszego wstąpiła, tedy samiec poczuwszy to gdy przyleci. Nosem ją na obie stronie przebija, przeto gdy się to samicy przyda, natychmiast do ciekącej wody leci i omywa się".

Przekonanie o bocianiej wierności, monogamii i czułej opiece nad dziećmi - oto możliwe źródła "prorodzinnego" mitu bociana. (Na marginesie warto wspomnieć, że w rzeczywistość nie pokrywa się z idealistycznymi wyobrażeniami – monogamia u ptaków nie wyklucza "pozamałżeńskiego" łączenia się w pary, a dbanie o potomstwo oznacza niekiedy zabijanie najsłabszego pisklęcia, by zwiększyć szanse przeżycia rodzeństwa).

To wciąż jednak za mało, by wyjaśnić znaną wszystkim ikonografię - lecącego bociana białego trzymającego w dziobie niemowlaka (współcześnie malec najczęściej leży w zawiniątku), który lada chwila trafi do rąk wyczekujących rodziców. Zbliżony do tego przedstawienia opis pojawia się w jednym z mniej znanych greckich mitów, ale nie chodzi tam wyłącznie o bociana.

Ptasia plątanina

W starogreckiej opowieści Gerana, piękna córka ludu Pigmejów, nie chciała oddać czci bogini Herze, za co została zamieniona w żurawia. Ponieważ Gerana niedawno urodziła, kierowana matczynym instynktem próbowała jako ptak porwać swoje dziecko, co uniemożliwiali jej Pigmejowie, nastawieni przez Herę wrogo do żurawi.

Historia ta przypomina rzecz o Antygonie, która za sprzeciwienie się tej samej bogini także została zamieniona w ptaka. Według niektórych wersji był to znów żuraw, według innych - bocian. Badacze mitów zwracają uwagę, że przynależność gatunkowa ma tu wtórne znaczenie - obydwa ptaki są na tyle podobne, że można użyć ich zamienne bez wpływu na treść mitu (Gerana zresztą także bywała bocianem).

Do podobnej zamiany (a może pomyłki?) doszło kiedyś w starożytnym Egipcie. Mityczna czapla Bannu, związana z miejscem, w którym powstał świat, utożsamiła się z czasem z bocianem. Obydwa ptaki symbolizowały wschód słońca, narodziny oraz odrodzenie. Łączone były z bogami Ra i Ozyrysem, a trochę później z greckim Feniksem.

Z trójcy żuraw-czapla-bocian ten ostatni najskuteczniej zagnieździł się w kulturze środkowej i wschodniej Europy. Spekuluje się, że może to być związane z pewną czasową koincydencją. Bociany zaczynają odlatywać na południe latem, wracają zaś po około 9 miesiącach, co odpowiada okresowi trwania ludzkiej ciąży.

Podejrzewa się (choć z braku statystyk to czyste spekulacje), że wiosną, gdy bociany gromadnie zlatują do gniazd, mogło rodzić się dużo dzieci, ponieważ najchętniej płodzono je w okresie przesilenia letniego. W epoce pogańskiej miała to być tradycyjna pora zawierania małżeństw - tyleż z powodu ciepła, dostępności pożywienia i zwiększonej odporności, co z racji symbolicznego znaczenia tego momentu w roku, związanego z płodnością natury.

Ale jest jeszcze jeden ptak, który mógł zostać pomylony z bocianem. To pelikan, jeden z najstarszych symboli chrześcijaństwa, obecna w wielu przedstawieniach ikonograficznych alegoria Jezusa Chrystusa. Według legendy samica pelikana przekłuwa dziobem swoją pierś, by karmić młode własną krwią (warto podkreślić, że na wielu freskach pelikan wcale nie przypomina pelikana, bliżej mu np. do orła albo gęsi).

To chrześcijańskie poświęcenie się dla potomstwa mogło mieć także wpływ na powiązanie ptactwa z ludzką rozrodczością. Ponieważ jednak pelikany rzadko goszczą w Europie Środkowej, szczególnie w północnej części kontynentu, nie mogły wygrać rywalizacji z bocianami o stanowisko głównych dostarczycieli nowo narodzonych ludzi. Mit ten zaczął utrwalać się w naszej części świata w XIX wieku, a swój udział w tym procesie miał Hans Christian Andersen.

Nagroda i trauma

W wydanej w 1839 roku baśni Andersena "Bociany" (duń. "Storkene") poznajemy historię bocianiej rodziny żyjącej w gnieździe na dachu domu w pewnym miasteczku. Część miejscowych dzieci drażni pisklęta, śpiewając złośliwe piosenki. Tylko dobry Peter uważa, że nie należy tak robić. W finale baśni bociany przynoszą mu rodzeństwo, wyłowione z jeziora, a rodzinie jednego ze złośliwych chłopców dają za karę martwe niemowlę.

Autor wykorzystał tu powszechną już wówczas w Europie ludową legendę o bocianach, które, tak samo jak w baśni, wydobywają noworodki z magicznego zbiornika wodnego i zanoszą je rodzicom (u Słowian Połabskich z Rugii dzieci pochodzić miały z morza i były przez ptaki suszone na "bocianowym kamieniu" - niem. Adeborstein).

Od siebie Andersen dodał szczyptę moralistycznej pedagogiki, podkreślającej grzeszny wymiar drwiny z innych i opartej - co budzi dziś kontrowersje - na obarczaniu dzieci symboliczną winą za śmierć swego rodzeństwa. Zapewne groza uwydatniona w "Bocianach" wpłynęła na zachowanie niektórych małych odbiorców, ale w epoce, w której śmierć niemowląt była na porządku dziennym, mogła wywołać wśród najmłodszych prawdziwą traumę.

Szczęśliwie do kultury masowej przedostał się wyłącznie obraz dobrodusznego bociana lecącego z pilną przesyłką do szczęśliwych rodziców - przedstawienie reprodukowane dziś w tysiącach egzemplarzy m.in. na kartkach pocztowych czy ścianach porodówek. Ta urokliwa wizja tak silnie zrosła się ze światem naszych wyobrażeń, że rzadko zastanawiamy się nad jej sensem. A już tym bardziej nie dociekamy, dlaczego dzieci nie przynoszą nam czaple, żurawie albo pelikany.

Źródło: Polskie Radio/Michał Czyżewski