Ważne zapomniane święto. Kiedyś od niego zaczynał się nowy rok
Wydawałoby się – zwykły roboczy dzień. Nic bardziej mylnego. Ten dzień w marcu to w kulturze moment wyjątkowy: czas przełomu, świadek wielkich wydarzeń chrześcijaństwa, punkt, od którego niektórzy wyznaczali początek roku.
2026-03-26, 10:20
Chodzi o 25 marca. Dlaczego ta data jest tak ważna? I co z tych kulturowo-religijnych znaczeń przetrwało do dziś?
Pierwszy dzień świata
Po pierwsze, w kalendarzu juliańskim (wprowadzonym przez Juliusza Cezara w 45 roku p.n.e.) 25 marca przypadała równonoc wiosenna. Moment ważny i przełomowy: wyczekiwany początek nowego cyklu przyrody, kiedy w niekończącej się walce światła z ciemnością to pierwsze zaczynało na jakiś czas triumfować.
Ale to jeszcze nic. W tradycji wczesnochrześcijańskiej, a za hebrajską, powiązano moment zrównania dnia z nocą z początkiem świata. 25 marca był pierwszym dniem stworzenia choćby według św. Hipolita (1. poł. III w.), który ustalenia te przytoczył w kontekście swoich obliczeń daty Wielkanocy. Tak wyznaczony początek świata pojawiał się też w innych źródłach, m.in. w dziełach mnichów aleksandryjskich (wszystko wciąż na potrzeby konstruowania kalendarza liturgicznego, żmudnych obliczeń dat Wielkanocy).
Znajdowali się i tacy, którzy 25 marca uznawali za początek rachuby czasu, za datę czwartego biblijnego dnia stworzenia, pojawienia się Słońca i Księżyca. Wiązało się to również z tym, że w IV wieku przesunięto w kalendarzu juliańskim datę równonocy na 21 marca (zatem pierwszy dzień stworzenia świata cofnięto o te 4 dni).
Dzień Zwiastowania, dzień Wcielenia
Ale już od zarania chrześcijaństwa kształtowała się inna tradycja związana z 25 marca – która ma swoje ważne miejsce w kalendarzu po dziś dzień. Od ok. III wieku zaczęto przyjmować, że to właśnie w tym szczególnym momencie wiosennego przełomu, 25 marca, nastąpiło Wcielenie Jezusa. Chodziło o czasowe umiejscowienie opisanej w Ewangelii wg św. Łukasza chwili zwiastowania: wysłannik Boga, anioł Gabriel, oznajmił Marii z Nazaretu, że będzie matką Syna Bożego. Uroczystość Zwiastowania Kościół wschodni zaczął obchodzić już w V wieku – na Zachodzie Zwiastowanie weszło do kalendarza nieco później, wraz z początkiem VII wieku.
Fra Angelico "Zwiastowanie" (fragm.), 1450 r. Fot. domena publiczna Tym samym na 25 grudnia, dziewięć miesięcy od chwili Wcielenia, Kościół rzymski ustalił datę narodzenia Jezusa.
Nowa era, nowy rok
Z 25 marca związane były również inne znaczenia. Autorzy wczesnochrześcijańscy uznawali tę datę nie tylko za dzień Wcielenia, lecz także za dzień śmierci Jezusa lub jego zmartwychwstania. I tak pradawny początek świata (w tym: stworzenie Adama) łączono z jego zbawczym odnowieniem i z "nowym Adamem" - z Chrystusem.
Jak pisał ks. prof. Józef Naumowicz w swojej "Genezie chrześcijańskiej rachuby lat", "25 marca (lub inna pobliska data) skupiał najważniejsze wydarzenia z historii zbawienia (…), określał datę poczęcia i męki Chrystusa (…), łączy w sobie stworzenie i zbawienie, początek i koniec, punkt wyjścia i cel". Dla uczonego mnicha Dionizego Małego (VI w.), którego ustalenia dały początek chrześcijańskiej erze – rachubie obowiązującej do dziś – to właśnie 25 marca było arcyważną datą: dniem Wcielenia. 9 miesięcy po tym następowało Narodzenie.
Nic dziwnego, że w niektórych miejscach zachodniego świata nowy rok wyznaczono na 25 marca. Tak było choćby we Florencji (również w pobliskiej Pizie), w której od średniowiecza aż do połowy XVIII wieku obchodzono początek roku właśnie w dniu Zwiastowania. Podobnie rzecz się miała w Anglii, gdzie od XII wieku nowy rok zaczynał się 25 marca. Dopiero w połowie XVIII wieku Anglia i jej kolonie przyjęły kalendarz gregoriański i 1 stycznia jako początek rocznego datowania.
Źródło: Polskie Radio/jp
Henryk Wąsowicz, "Chronologia średniowiecza", Lublin 2015; David Ewing Duncan, "Historia kalendarza. Jak człowiek nauczył się określać rok", Warszawa 2002; ks. Józef Naumowicz, "Geneza chrześcijańskiej rachuby lat. Historyczno-teologiczne podstawy systemu Dionizego Mniejszego", Kraków 2000.