Najważniejsze informacje w skrócie:

• Miliardowa kara dla Polski: Międzynarodowy trybunał arbitrażowy nakazał państwu polskiemu zapłatę odszkodowania, które na początku 2026 roku osiągnęło kwotę niemal 1,4 miliarda złotych.
• Zablokowanie inwestycji węglowej: Kara jest bezpośrednim efektem bezprawnego uniemożliwienia budowy kopalni węgla Jan Karski, mimo że inwestor uzyskał wcześniej niezbędną dokumentację i prawo pierwszeństwa.
• Faworyzowanie państwowych spółek: Ówczesne władze administracyjne celowo wstrzymywały wydawanie pozwoleń dla zagranicznej firmy, aby ostatecznie przekazać sporne złoża państwowej kopalni Bogdanka.
• Finansowanie kopalni miedzi w Niemczech: Uzyskane z odszkodowania środki sfinansują budowę nowoczesnej kopalni miedzi w zachodnich Niemczech, tworząc potencjalną konkurencję dla polskiego KGHM.

Na początku 2026 roku zobowiązania finansowe państwa polskiego wobec australijskiej spółki GreenX Metals, funkcjonującej wcześniej pod firmą Prairie Mining Limited, osiągnęły poziom niemal 1,4 miliarda złotych. Jest to efekt prawomocnego wyroku międzynarodowego trybunału arbitrażowego, który uznał, że państwo polskie naruszyło umowy międzynarodowe, blokując inwestorowi zagospodarowanie złóż węglowych.

Zasądzone od Skarbu Państwa środki zasilą zapewne rozwój strategicznego projektu miedziowego Tannenberg, zlokalizowanego w zachodnich Niemczech. Australijski inwestor podjął decyzję o całkowitym wyjściu z sektora węgla i skoncentrowaniu się na surowcach wpisujących się w nową politykę klimatyczną Unii Europejskiej. Eksploatacja niemieckich złóż miedzi z wykorzystaniem kapitału pochodzącego z polskiego odszkodowania stworzyłaby nowy podmiot na europejskim rynku metali, na którym operuje między innymi polski KGHM.

Działania egzekucyjne w tej sprawie już się rozpoczęły. W marcu 2026 roku Polska dokonała natychmiastowej wpłaty w wysokości 1,6 miliona dolarów australijskich tytułem zwrotu kosztów procedur prawnych poniesionych przez spółkę przed sądem w Singapurze. Równolegle prawnicy reprezentujący firmę wydobywczą wdrożyli procedury inwentaryzacyjne mające zidentyfikować należące do państwa polskiego aktywa, w tym udziały zagraniczne oraz mienie przewoźników lądowych i morskich, w celu zabezpieczenia ewentualnej egzekucji komorniczej.

Nowa inwestycja w węgiel. Koncesja dla Australijczyków

Prairie Mining Limited zawitało do Polski w latach 2012–2013, w okresie funkcjonowania rządu koalicji PO-PSL. Polityka gospodarcza zakładała wówczas otwarcie na bezpośrednie inwestycje zagraniczne w celu dostarczenia kapitału oraz nowoczesnych technologii dla niedoinwestowanego sektora wydobywczego. Spółka uzyskała w tym czasie cztery koncesje poszukiwawcze na obszarach Lubelskiego Zagłębia Węglowego.

Działalność przedsiębiorstwa skupiła się na dwóch projektach: budowie od podstaw kopalni Jan Karski na Lubelszczyźnie oraz rewitalizacji zamkniętej w 2000 roku kopalni Dębieńsko na Górnym Śląsku. Celem było pozyskiwanie wysokiej jakości węgla koksowego, niezbędnego w procesach produkcji stali. Projekt we wschodniej Polsce zyskał wymierne poparcie samorządów oraz mieszkańców gmin Wierzbica, Siedliszcze i Cyców ze względu na plany utworzenia tysięcy nowych miejsc pracy.

Okres ten zakończył się dla spółki sukcesem administracyjnym. W lipcu 2015 roku Ministerstwo Środowiska oficjalnie zatwierdziło stworzoną przez inwestora kompleksową dokumentację geologiczną. Decyzja ta, w świetle przepisów ówczesnego Prawa Geologicznego i Górniczego, przyznała australijskiej firmie wyłączne prawo pierwszeństwa na 3 lata do ubiegania się o umowę o użytkowanie górnicze i docelową koncesję wydobywczą.

Zmiana państwowej strategii gospodarczej. "Węgiel tylko dla Polaków"

Po wyborach w 2015 roku, w wyniku których władzę przejęła Zjednoczona Prawica, sytuacja się zmieniła. Nowa strategia gospodarcza rządu opierała się na budowie silnych, państwowych podmiotów oraz na repolonizacji sektorów uznawanych za kluczowe. W tym systemie zagraniczna spółka posiadająca udokumentowane złoża stała się bezpośrednią konkurencją dla państwowych zakładów, takich jak Jastrzębska Spółka Węglowa czy powiązany z grupą Enea Lubelski Węgiel Bogdanka. Przedstawiciele Rady Ministrów zaczęli otwarcie komunikować dążenie do przejęcia kontroli nad krajowymi zasobami.

- Nie będzie silnej polskiej gospodarki bez silnego górnictwa - mówiła w 2016 roku ówczesna premier Beata Szydło. Nowa polityka wiązała się z jawną niechęcią do utrzymywania praw koncesyjnych przez podmioty zewnętrzne.

- Rządzący oddają koncesje geologiczne w obce ręce – już 82% należy do firm z innych państw - grzmiał z kolei ówczesny główny geolog kraju, Mariusz Orion Jędrysek. - Poinformowałem prokuraturę, ponieważ miałem taki obowiązek. Nie sądziłem, że obejmując stanowisko w ministerstwie, będę musiał podejmować takie kroki - dodał urzędnik.

- Obowiązkiem władz polskich, które chcą pilnować suwerenności naszego kraju i jego pomyślności, i jego bezpieczeństwa, jest walka o polski węgiel. My nie możemy sobie pozwolić tego węgla wydrzeć, choćby tylko w ten sposób, że każą nam go zostawić w ziemi, nie wydobywać. To byłby dziejowy błąd - przekonywał Krzysztof Tchórzewski, ówczesny minister energii.

- Działamy konsekwentnie w interesie Bogdanki. Rozszerzanie naszej bazy zasobowej jest elementem ogłoszonej strategii rozwoju - przyznał w 2018 roku szef ME, odnosząc się bezpośrednio do sporu o teren na Lubelszczyźnie.

Wypowiedzi polityczne przełożyły się na bezpośrednie decyzje organów administracyjnych. Gdy w grudniu 2017 roku inwestor złożył formalny wniosek o zawarcie umowy o użytkowanie górnicze, Ministerstwo Środowiska nie wydało decyzji w przewidzianym prawie, trzymiesięcznym terminie. Sprawa trafiła na drogę sądową.

Pomimo korzystnych dla spółki wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego, Ministerstwo Klimatu w grudniu 2019 roku przyznało ostatecznie koncesję na złoże państwowej kopalni Bogdanka. Konsekwentna odmowa podjęcia przez rząd negocjacji skłoniła australijski podmiot do wejścia na drogę międzynarodowego arbitrażu.

Prawo po stronie Australijczyków. Przegrana w trybunałach

W październiku 2024 roku zapadł prawomocny wyrok międzynarodowego trybunału arbitrażowego w Hadze. Arbitrzy jednogłośnie orzekli, że Rzeczpospolita Polska naruszyła postanowienia traktatowe w odniesieniu do projektu kopalni Jan Karski.

Równocześnie trybunał oddalił w całości roszczenia inwestora dotyczące kopalni Dębieńsko. Decyzja ta została uargumentowana faktem, że australijska spółka wnioskowała o przesunięcie terminu rozpoczęcia wydobycia na Śląsku z 2018 na 2025 rok, co dawało polskim urzędom podstawy do odmowy przedłużenia pozwoleń w ramach obowiązujących przepisów.

Ze względu na złożoną strukturę właścicielską spółki, w której uczestniczyły podmioty z Australii oraz Wielkiej Brytanii, proces prowadzono z wykorzystaniem dwóch niezależnych podstaw prawnych: Dwustronnej Umowy o Wspieraniu i Wzajemnej Ochronie Inwestycji (BIT) oraz Traktatu Karty Energetycznej (ECT).

- Sprawa jest raczej beznadziejna, ponieważ przegrany arbitraż to przegrany arbitraż. Rząd PiS zawalił tę kwestię. Australijczykom, jak wiecie, obiecano, że ich kopalnia zostanie tam zbudowana. Przez lata byli wprowadzani w błąd, a później zobowiązanie zostało wycofane. Było dość oczywiste, że pójdą do arbitrażu i było raczej oczywiste, że ten arbitraż wygrają - skomentował wyrok premier Donald Tusk.

Pomimo politycznego uznania błędów, Ministerstwo Klimatu podjęło decyzję o formalnym zaskarżeniu wyroku w sądach powszechnych, argumentując ten krok obowiązkiem ochrony środków publicznych do ostatniej możliwej instancji.

Obrona prawna państwa polskiego w procesach apelacyjnych opierała się na argumentacji, iż mechanizmy arbitrażowe wewnątrz Unii Europejskiej są nieważne ze względu na orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i bezwzględną autonomię prawa unijnego. W styczniu 2026 roku Międzynarodowy Sąd Handlowy w Singapurze, badający polską skargę dotyczącą wyroku z tytułu Traktatu Karty Energetycznej, w całości oddalił wnioski o uchylenie orzeczenia. Sąd orzekł, że traktaty to wielostronne zobowiązania międzynarodowe, a prawo unijne ma charakter nadrzędny wyłącznie wewnętrznie, co oznacza, że państwa nie mogą wykorzystywać modyfikacji we własnym porządku prawnym do uchylania się od wypłaty globalnych odszkodowań.

Ucieczka z traktatu i polskie pieniądze na niemiecką inwestycję

W grudniu 2023 roku Rzeczpospolita Polska formalnie wystąpiła z Traktatu Karty Energetycznej. Decyzję tę argumentowano oficjalnie sprzecznością mechanizmów traktatowych z celami klimatycznymi Unii Europejskiej oraz założeniami Porozumienia Paryskiego. Krok ten miał w założeniu chronić państwo przed kolejnymi roszczeniami ze strony inwestorów operujących w sektorze paliw kopalnych. Wystąpienie z porozumienia nie zwolniło jednak polskiego rządu z obowiązku wypłaty zasądzonego odszkodowania na rzecz australijskiej spółki. Mechanizmy prawne tego międzynarodowego traktatu zawierają "klauzulę zachodzącego słońca", która gwarantuje utrzymanie ochrony inwestycji dokonanych przed datą wypowiedzenia umowy przez kolejne dwadzieścia lat.

Środki wyegzekwowane od polskiego Skarbu Państwa posłużą finansowaniu nowej strategii biznesowej firmy GreenX Metals, która dokonała zwrotu w kierunku surowców krytycznych dla europejskiej transformacji energetycznej. Przedsiębiorstwo ostatecznie zrezygnowało z inwestycji węglowych i, po wygaszeniu w pierwszej połowie 2026 roku ujemnego rentownie projektu Arctic Rift Copper na Grenlandii, skoncentrowało swoje operacje wydobywcze w zachodnich Niemczech. Głównym aktywem spółki stał się strategiczny projekt miedziowy Tannenberg.

Zgodnie z prognozami rynkowymi publikowanymi przez inwestora w latach 2025 i 2026, bazującymi na archiwalnych niemieckich odwiertach z lat 1935–1938, potencjał tego złoża kwantyfikowany jest na 728 tysięcy ton ekwiwalentu miedzi przy rentowności rzędu 2,6% na tonę urobku. Wykorzystanie polskiego odszkodowania do rozbudowy niemieckiego centrum wydobywczego metali półszlachetnych doprowadzi do powstania podmiotu na europejskim rynku, stanowiącego rynkową alternatywę i potencjalną konkurencję dla KGHM, polskiego potentata na skalę światową.

Źródło: PolskieRadio24.pl/Michał Tomaszkiewicz

Skąd to wiemy? Jak to wyliczyliśmy?

Wszystkie kwoty, cytaty oraz chronologia wydarzeń przedstawione w powyższym artykule opierają się na oficjalnych dokumentach państwowych, wyrokach sądowych oraz jawnych danych rynkowych.

Wyroki trybunałów i sądów: Podstawę informacji stanowią prawomocne orzeczenia (tzw. Final Awards) wydane przez Międzynarodowy Trybunał Arbitrażowy w Hadze w październiku 2024 r. oraz wyrok Międzynarodowego Sądu Handlowego w Singapurze z 9 stycznia 2026 r., który ostatecznie odrzucił polską argumentację prawną.

Traktaty międzynarodowe: Analiza mechanizmów prawnych opiera się na zapisach Traktatu Karty Energetycznej (ECT) oraz polsko-australijskiej dwustronnej umowy o wspieraniu i wzajemnej ochronie inwestycji (BIT) z 1991 r.

Komunikaty giełdowe i finansowe: Dokładne kwoty (w tym wysokość obciążeń odsetkowych oraz marcowa wpłata 1,6 mln dolarów australijskich) pochodzą z oficjalnych raportów bieżących spółki GreenX Metals publikowanych na giełdach papierów wartościowych w Australii (ASX), Londynie (LSE) oraz Warszawie (GPW) w latach 2020–2026. Stamtąd pochodzą również dane dotyczące prognoz wydobycia w nowym projekcie miedziowym Tannenberg.

Zapisy publicznych wystąpień i stenogramy: Cytowane wypowiedzi polityków z lat 2016–2018 (m.in. premier Beaty Szydło, ministra Krzysztofa Tchórzewskiego i Głównego Geologa Kraju Mariusza Oriona Jędryska) pochodzą z ówczesnych konferencji prasowych, spotkań ze środowiskiem górniczym oraz oświadczeń dla mediów. Stanowisko obecnego rządu oparte jest z kolei na oficjalnej konferencji prasowej Prezesa Rady Ministrów Donalda Tuska z listopada 2024 r.