Bóg i tajemnice wszechświata. Oto, co mówił słynny polski uczony
W dniu 90. urodzin ks. prof. Michała Hellera – badacza relacji pomiędzy nauką a wiarą, laureata wielu prestiżowych nagród – przypominamy jego radiowe wypowiedzi, w tym szczególny wykład (nagranie wideo) wygłoszony w studiu Polskiego Radia.
2026-03-12, 08:05
Jest kapłanem, filozofem i naukowcem. Jeśli chodzi o ostatnią z wymienionych tu ról: interesuje go przede wszystkim kosmologia, natura i losy wszechświata. Jak ks. Michał Heller łączy te dziedziny?
Tajemnica wierzących i niewierzących
– Istnieje stare teologiczne twierdzenie, że Bóg jest tajemnicą, jest transcendencją. A w nauce uczony ma kontakt z tajemnicą na co dzień – mówił w jednym z radiowych wywiadów. – [Jako uczony] próbuję złamać barierę, która mnie dzieli od jakiejś informacji. Za tą barierą jest właśnie tajemnica. Być może rąbek tej tajemnicy uda mi się schwycić, ale potem jest następny.
Posłuchaj
Ks. prof. Michał Heller o świecie, Bogu i matematyce. Audycja Dariusza Rosiaka z cyklu "Klub Trójki" (PR, 2016) 51:15
Dodaj do playlisty
Jak opowiadał wówczas ks. Michał Heller, nieustanna obecność na poznawczym horyzoncie tajemnicy jest czymś, co może być płaszczyzną spotkania ludzi wierzących i niewierzących.
– Jeżeli rozmawiam z moimi kolegami uczonymi, także tymi, którzy się deklarują jako ateiści, to bardzo często jest tak, że oni są ateistami dlatego, że odrzucają wyobrażenie Boga obarczone całym bagażem historii, interpretacji rozmaitych mitologii – podkreślał ks. Michał Heller. – Natomiast jeśli się głębiej wniknie w rozmowę, w argumenty, to prawie zawsze oni dostrzegają tam tajemnicę. Coś, co ich przewyższa. I ja bym powiedział, że to jest definicja Boga uczonego, taka praktyczna: że to jest coś, na co się natykam, co przewyższa mnie, co jest bardzo racjonalne. Ale równocześnie i coś, co mnie ogarnia, Ja jestem jej częścią, tej tajemnicy.
W swojej książce "Sens życia i sens wszechświata" ks. Michał Heller pisał, że uczeni badający kosmos często przeżywają "doświadczenie Tajemnicy". Bywa i tak, że o doświadczeniu tym mówią jako o czymś religijnym. Tak wypowiadał się choćby sam Albert Einstein. "Jedynymi religijnymi ludźmi w naszych zmaterializowanych czasach są wielcy uczeni", przywoływał myśl tego uczonego wszech czasów ks. Michał Heller.
Ks. prof. Michał Heller, otwarcie Światowego Kongresu Kopernikańskiego, Kraków 2023 r. Fot. Anna Kaczmarz/Polska Press/East News Idea Boga a postęp naukowy
Wśród wielu radiowych wypowiedzi ks. Michała Hellera – o rodzinnych korzeniach, o drodze zawodowej, o pomostach między wiarą a nauką – można wyróżnić jedną. 9 listopada 2015 roku w Studiu Koncertowym Polskiego Radia im. Witolda Lutosławskiego ks. Michał Heller wygłosił wykład: "Gdy przestrzeń była Bogiem... Nauka a nasz obraz świata". Spotkanie, nagrane wideo, a wyemitowane w radiowej Dwójce, prowadziła Hanna Maria Giza.
– Pojęcie Boga ewoluuje, zmienia się wraz z naszym rozumieniem wszechświata. W miarę postępu naukowego nasz wszechświat staje się coraz większy i co za tym idzie idea Boga staje się coraz większa – mówił wówczas ks. Michał Heller.
Swoją myśl uczony zilustrował następującymi przykładami:
- "W średniowieczu wszechświat był ograniczony sferą gwiazd stałych, potem rozciągało się już niebo empirejskie (sfera nieruchoma, niebiańska – przyp. red.). Bóg był na miarę tego wszechświata,
- Potem wszechświat się powiększył: odkryto gwiazdy, galaktyki. Stwórca miał już większą robotę do wykonania stwarzając świat, niż tylko jedną Ziemię otuloną gwiazdami stałymi",
- W naszych czasach mamy Wielki Wybuch, który ogarnia wszystko, co dzisiaj badamy. Bóg staje się odpowiednio jeszcze większy,
- Dziś coraz częściej stawia się różne hipotezy, mniej lub bardziej uzasadnione, że istnieje wiele wielkich wybuchów, wiele wszechświatów równoległych. No i wtedy mamy już Boga, który nie tylko stwarza jeden świat, ale ma do stworzenia nieskończenie wiele wszechświatów".
Takich fascynujących wątków pojawiło się podczas tego spotkania znacznie więcej.
Michał Heller urodził się 12 marca 1936 roku w Tarnowie. Po wybuchu II wojny światowej cała jego rodzina uciekła do Lwowa. Stąd w 1940 roku Hellerowie zostali wysiedleni przez władze sowieckie na wschodnią Syberię. Dopiero po sześciu latach mogli wrócić do rodzinnego Tarnowa.
Po maturze Michał Heller wstąpił do Wyższego Seminarium Duchownego w Tarnowie – święcenia kapłańskie przyjął w 1959 roku. Następnie studiował na Wydziale Filozofii Chrześcijańskiej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, na którym obronił najpierw magisterium na temat szczególnej teorii względności, potem doktorat "Koncepcja seryjnych modeli wszechświata i jej filozoficzne implikacje".
Posłuchaj
Ks. prof. Michał Heller o swojej rodzinie i edukacji. Audycja Hanny Marii Gizy (PR, 2016)
14:54
Dodaj do playlisty
Posłuchaj
Ks. prof. Michał Heller o o dzieciństwie na Syberii i szczęśliwym powrocie do Polski. Audycja Hanny Marii Gizy (PR, 2016) 15:27
Dodaj do playlisty
Ks. Michał Heller był wolnym słuchaczem Wydziału Fizyki UJ, a w 1969 roku uzyskał habilitację na podstawie rozprawy "Zasada Macha w kosmologii relatywistycznej". Następnie wykładał na Papieskim Wydziale Teologicznym w Krakowie – późniejszej Papieskiej Akademii Teologicznej (PAT), na której otrzymał w 1990 tytuł profesora zwyczajnego.
Wśród wielu nagród i wyróżnień przyznanych ks. prof. Michałowi Hellerowi (od 1994 roku prałatowi honorowemu papieża) znalazły się m.in. doktorat honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego (2012) oraz prestiżowa Nagroda Templetona zwana teologicznym Noblem (2008).
Źródło: Polskie Radio/jp
Michał Heller, "Sens życia i sens wszechświata", Kraków 2014; foton.if.uj.edu.pl.