Najważniejsze informacje w skrócie:

• W debacie publicznej ścierają się obecnie dwie diametralnie różne koncepcje nowej daniny – lewicowy projekt oparty na skomplikowanym mechanizmie procentowym od dochodu firm oraz obywatelska petycja zakładająca ryczałtowe 5 złotych doliczane do każdej sztuki towaru, co w skrajnych przypadkach mogłoby wywindować ceny tanich przekąsek o niebotyczne 160 procent.
• Na celowniku fiskusa znalazłaby się szeroko pojęta żywność wysokoprzetworzona, w tym uwielbiane przez Polaków parówki, mrożone pizze, słone przekąski i przemysłowe słodycze, z pominięciem jednak surowych, nieprzetworzonych produktów rolnych, co ma stanowić zachętę do samodzielnego gotowania.
• Głównym motorem napędowym tych zmian, oprócz unijnych dyrektyw prozdrowotnych, jest dramatyczne niedofinansowanie Narodowego Funduszu Zdrowia, do którego – według ostrożnych szacunków – z tytułu samego podatku tłuszczowego mogłoby co roku trafiać od 4,5 do nawet 7 miliardów złotych.

Podatek tłuszczowy. Opodatkowanie przetworzonej żywności

Koncepcja podatku tłuszczowego (ang. fat tax), dyskutowana od lat przez ekonomistów, nabiera w Polsce realnych, politycznych kształtów. Na stole leżą obecnie dwie główne propozycje dotyczące sposobu naliczania tej opłaty, które w zupełnie różny sposób uderzyłyby w rynek.

Pierwszy model, forsowany przez polityków Nowej Lewicy, to mechanizm procentowy powiązany z podatkami dochodowymi. Zakłada on nałożenie stawki 12% od podstawy opodatkowania PIT lub CIT. Projekt ten zawiera jednak tzw. tarczę podatkową – firmy, które uczciwie odprowadzają podatki w Polsce, mogłyby liczyć na ulgę rzędu 7 punktów procentowych. W efekcie rzetelni, krajowi producenci płaciliby 5%, podczas gdy wielkie, międzynarodowe korporacje optymalizujące podatki za granicą zostałyby obciążone pełną stawką 12%.

Drugie podejście to radykalny model kwotowy, wynikający z anonimowej petycji obywatelskiej, która na początku 2026 roku trafiła do resortów zdrowia i finansów. Zakłada on proste, ryczałtowe doliczenie aż 5 zł do każdego produktu uznanego za niezdrowy. Według autorki petycji, taka kwota miałaby stanowić potężną barierę psychologiczną dla konsumentów, zniechęcając ich do impulsywnych zakupów żywności ultraprzetworzonej.

Niezależnie od wybranego wariantu, podatek uderzyłby w potężny segment rynku. Obejmowałby on żywność bogatą w tłuszcze nasycone, sód i węglowodany. Na liście produktów "zagrożonych" znajdują się przetwory mięsne (jak parówki, salami, boczek, pasztety), słone przekąski (chipsy, paluszki), żywność gotowa (mrożone pizze, burgery), a także przemysłowe słodycze i napoje energetyczne. Co ważne, danina nie dotyczyłaby surowych produktów rolnych, takich jak świeży schab czy pierś z kurczaka.

Szok cenowy w sklepach. Kto za to zapłaci?

Ekonomia bywa bezlitosna – nowe obciążenia podatkowe dla producentów w ostatecznym rozrachunku pokryją konsumenci, co pokazały już doświadczenia z funkcjonującą w Polsce opłatą cukrową. Prognozy dotyczące podwyżek cen detalicznych są alarmujące, a skala uderzenia w portfele zależy od ostatecznie przyjętego modelu.

W przypadku łagodniejszego modelu procentowego, mrożona pizza kosztująca dziś 15 zł podrożałaby o około 2 zł, a paczka popularnych chipsów za 5 zł kosztowałaby o 60 groszy więcej. Zastosowanie ryczałtu z petycji obywatelskiej wywołałoby prawdziwe trzęsienie ziemi na sklepowych półkach: ta sama pizza kosztowałaby już 20 zł, a paczka chipsów podwoiłaby swoją cenę, osiągając pułap 10 zł.

Eksperci ostrzegają przed wysoce regresywnym charakterem tej opłaty. Podatek tłuszczowy uderzy przede wszystkim w najtańsze produkty o najsłabszym składzie, co oznacza, że finansowy ciężar reformy poniosą głównie gospodarstwa domowe o najniższych dochodach, dla których tanie przetwory mięsne stanowią często podstawę codziennej diety. Przemysł może zareagować na nowe prawo zjawiskiem "downsizingu", czyli zmniejszaniem gramatury opakowań w celu utrzymania starych cen, lub próbą reformulacji składów, tak aby uniknąć przekroczenia progów opodatkowania.

Zdrowie narodu i ratunek dla budżetu NFZ

Skąd w ogóle pomysł na tak drastyczne kroki? Inicjatywa ta rodzi się na styku kryzysu zdrowotnego i finansowego. Według polityków Lewicy, obecny system finansowania polskiej ochrony zdrowia (na poziomie zaledwie około 6% PKB) jest głęboko niewydolny. Podatek tłuszczowy ma działać w oparciu o unijną zasadę "zanieczyszczający płaci" – wymuszając na producentach niezdrowej żywności partycypację w ogromnych kosztach leczenia otyłości i chorób układu krążenia, które są następstwem spożywania ich produktów.

Szacunki dotyczące wpływów budżetowych pobudzają wyobraźnię polityków. Rynek żywności wysokoprzetworzonej w Polsce jest wyceniany na 90-110 miliardów złotych rocznie, stanowiąc nawet 30% całego sektora spożywczego. Przy zastosowaniu modelu procentowego z "tarczą podatkową", bezpośrednio do kasy NFZ trafiałoby od 4,5 do 7 miliardów złotych rocznie.

Widmo "duńskiej porażki" i gniew polskiej branży mięsnej

Perspektywa nowych obciążeń wywołała stanowczy sprzeciw potężnego sektora rolno-spożywczego w Polsce. Organizacje zrzeszające rolników i producentów mięsa, takie jak PPZW, alarmują, że podatek zdestabilizuje rynek, zagrażając opłacalności tysięcy gospodarstw i osłabiając pozycję eksportową rodzimych zakładów przetwórczych na rzecz tańszego importu z zagranicy. Krytycy z Warsaw Enterprise Institute (WEI) nazywają ten pomysł "fiskalnym eksperymentem" i próbą drenażu portfeli Polaków pod pozorem troski o zdrowie.

Przeciwnicy podatku najczęściej powołują się na przykład Danii, która w 2011 roku nałożyła podatek na tłuszcze nasycone. Eksperyment zakończył się tam katastrofą: ceny żywności poszybowały w górę, Duńczycy zaczęli masowo jeździć na zakupy do sąsiednich Niemiec, a koszty biurokratyczne dla firm okazały się miażdżące, w efekcie czego Kopenhaga wycofała się z daniny po zaledwie roku. Z drugiej strony, zwolennicy podatku wskazują na sukces Węgier, gdzie od kilkunastu lat funkcjonuje podatek od soli i cukru (tzw. podatek chipsowy), realnie zasilając tamtejszą ochronę zdrowia.

Unia naciska, rząd kalkuluje

Nawet jeśli polski rząd i sceptycznie nastawiony prezydent (obawiający się uderzenia w budżety obywateli) odrzucą skrajne projekty krajowe, zmiana prawa może zostać wymuszona z zewnątrz. Komisja Europejska intensywnie pracuje nad dokumentem "Safe Hearts Plan", który zakłada ogólnounijną harmonizację podatków od żywności wysokoprzetworzonej, aby uniknąć fragmentacji wspólnego rynku.

Jeśli te plany wejdą w życie, Polska będzie musiała dostosować swoje prawodawstwo w latach 2027-2028, co na zawsze zmieni kształt naszych koszyków zakupowych.

Czytaj także: 

• Życie singla znów podrożało. Winne kosmetyki i espresso
• Honor dzieci warty połowę miesięcznych wydatków. Grudzień ciężkim miesiącem dla rodzin
• Seniorzy słono płacą za wigilijny obiad. Dzień z rodziną wart tyle, co 3 tygodnie samemu

Źródło: PolskieRadio24.pl/Michał Tomaszkiewicz