Za zgodą papieża i z pomocą pogan. Jak Polacy złupili Brandenburgię

Problemy z zachodnim sąsiadem

Władysław Łokietek, władca zjednoczonego po okresie rozbicia dzielnicowego państwa polskiego, od 1320 roku król Polski, musiał mierzyć się zarówno z opozycją wewnętrzną, jak i niezbyt przychylnymi sąsiadami. Największe niebezpieczeństwo dla Polski stanowił wówczas Zakon Krzyżacki sprzymierzony z królem czeskim Janem Luksemburskim (1310-1346). Niemałe kłopoty sprawiała też Marchia Brandenburska.

Kraj ten był jednym z wielu niemieckich księstw. Marchia powstała w połowie XII wieku i stale powiększała swoje terytorium za pomocą podbojów i dyplomacji kosztem ziem słowiańskich. Wkrótce zaczęła zagrażać panowaniu piastowskiemu, sięgając po tereny położone w Wielkopolsce, na ziemi lubuskiej i Pomorzu Zachodnim.

Przed zdobyciem Pomorza Gdańskiego Brandenburczyków powstrzymał książę wielkopolski Przemysł II. Ostatni bezpotomny władca Pomorza wdzięczny za pomoc przepisał tę dzielnicę właśnie jemu. W 1295 roku Przemysł II koronowany został na króla Polski. Gdy w następnym roku został zamordowany, podejrzenia o tę zbrodnię padły m.in. na Brandenburgię.

Długoletnie spory o Pomorze Gdańskie między Piastami a Brandenburczykami ostatecznie wygrali… Krzyżacy. Rycerze zakonni poproszeni w 1308 roku przez Łokietka (od 1306 roku władcę Polski) roku o pomoc w obronie Gdańska przed armią Marchii wyparli najeźdźców, ale zajęli miasto i dokonali rzezi jego mieszkańców. Zakon Krzyżacki rósł w siłę, lecz Brandenburgia wciąż była groźnym rywalem.

Sojusz z poganami, rozejm z Krzyżakami

Pozycja Polski była trudna, ale nie beznadziejna. Energiczny Władysław Łokietek nie ustawał w działaniach na rzecz wzmocnienia pozycji swojego kraju na arenie międzynarodowej. W 1320 roku wydał swoją córkę Elżbietę za mąż za Karola Roberta, króla Węgier. Nieco wcześniej zdołał zdobyć przychylność Stolicy Apostolskiej, która wyraziła zgodę na jego królewską koronację na Wawelu.

Król Polski utrzymywał też dobre relacje z pogańską Litwą. Kraj ten również mierzył się z agresywną polityką Zakonu Krzyżackiego, ale i sam od dziesięcioleci dawał się we znaki książętom piastowskim, organizując łupieżcze wyprawy na ziemie polskie.

Łokietek zawarł sojusz z litewskim księciem Giedyminem, przypieczętowany w 1325 roku ślubem dzieci władców - królewicza Kazimierza (przyszłego króla o przydomku Wielki) z Aldoną (po chrzcie znanej pod imieniem Anna). Pierwszym skutkiem przymierza była wspólna wyprawa zbrojna, ale nie przeciwko Krzyżakom, a właśnie Brandenburgii.

Po wygaśnięciu dotychczasowej dynastii władzę w Marchii przejął Ludwik Wittelsbach, syn niemieckiego króla (i przyszłego cesarza) o tym samym imieniu, który skonfliktowany był z papieżem Janem XXII. Łokietek, oczekując przychylności Ojca Świętego w trwającym sporze z Krzyżakami o Pomorze Gdańskie, stanął po stronie Stolicy Apostolskiej i zgodził się zaatakować Brandenburgię. Wyprawę poprzedziły staranne przygotowania.

Poza sojuszem z Litwą Łokietek zawarł również przymierze z książętami Pomorza Zachodniego. Co więcej, 7 lutego 1326 roku podpisał rozejm z Krzyżakami, którzy pozostawali w dobrych relacjach z Marchią.

"Wielu haniebnych dopuścili się gwałtów"

Wyprawa była nie tylko ukłonem w stronę papieża. Łokietek chciał również złupić sąsiada w ramach zemsty za najazdy na Polskę i utratę Pomorza Gdańskiego oraz odzyskać utracone ziemie. Wyprawa rozpoczęła się prawdopodobnie (nie ma zgody kronikarzy co do daty) już 10 lutego 1326 roku. Polakom towarzyszyło 1200 jeźdźców litewskich pod wodzą Dawida, starosty grodzieńskiego.

Barwny opis wyprawy znaleźć można w "Rocznikach…" Jana Długosza spisywanych w następnym stuleciu. Według kronikarza wojsko polsko-litewskie przemierzyło całą Marchię po obu stronach Odry, nie napotykając przy tym na żaden opór, bowiem "nie śmieli margrabiowie brandenburscy wystąpić w pole i […] skosztować boju".

Najazd na Marchię charakteryzowało niczym niepohamowane łupiestwo. Łokietek kraj nieprzyjaciela "napełnił mordami, płomieniami i grabieżą", zgarnął olbrzymie łupy i uprowadził "znaczną liczbę jeńców", po czym "zdrowo i szczęśliwie wrócił do Polski".

Długosz podkreślał przy tym dzikość pogańskich Litwinów, którzy "wielu haniebnych […] dopuścili się gwałtów". Polscy sojusznicy znieważyli kościoły, klasztory, "niewiasty i dziewice", poza tym "mordowano starców i niemowlęta". To wszystko działo się za pozwoleniem króla, który "bynajmniej tak bezbożnych nie zabraniał czynów".

Zdaniem kronikarza Polacy i Litwini wzięli do niewoli łącznie ponad 6 tysięcy ludzi. W czasie odwrotu śmierć poniósł Dawid, zamordowany przez rycerza z Mazowsza, który pomścił w ten sposób krzywdy doznane od litewskiego dowódcy w czasie najazdu na tę dzielnicę dokonanego dwa lata wcześniej.

Wyprawa zakończyła się prawdopodobnie po miesiącu. Trwałym jej efektem było przyłączenie do Polski kasztelani międzyrzeckiej. W 1329 roku podpisano rozejm, kończący wojnę. W tym czasie Łokietek pochłonięty był już konfliktem z Zakonem Krzyżackim. Spór ten władca prowadził do swojej śmierci w 1333 roku.

Dwieście lat później ostatni mistrz Zakonu Krzyżackiego złożył hołd lenny polskiemu królowi, a dotychczasowe państwo zakonne przekształciło się w świeckie Prusy Książęce. W XVII wieku połączyło się unią personalną z Brandenburgią i zerwało z zależnością lenną od Polski. W kolejnym stuleciu stało się regionalną potęgą i doprowadziło do rozbiorów Rzeczypospolitej.

Źródła: Polskie Radio/Tomasz Horsztyński

Jana Długosza kanonika krakowskiego dzieła wszystkie, wyd. 1868; J. Nikodem, Litwa w polityce Władysława Łokietka, w: Władysław Łokietek: odnowiciel Królestwa Polskiego = restaurator Regni Poloniae, 2021; W. Skowroński, Działalność polityczna arcybiskupa gnieźnieńskiego Janisława w latach 1321-1341 na tle stosunków polsko-krzyżackich, "Zeszyty naukowe wyższej szkoły pedagogicznej w Bydgoszczy Studia Historyczne 1993/3.