Żydzi chcieli bronić Wilna przed Moskwą. "Wcześniej o tym nigdy nie słyszano"

O tym nietypowym wydarzeniu dowiadujemy się z pamiętnika Macieja Vorbek-Lettowa, szlachcica związanego z Wilnem od urodzenia. Tu bowiem przyszedł na świat w 1593 roku w luterańskiej rodzinie mieszczańskiej niemieckiego pochodzenia. Za młodu uczęszczał do szkół w rodzinnym mieście, w pruskim Królewcu i w Gdańsku, a następnie odbył zagraniczną podróż, podczas której zdobył wykształcenie medyczne.

Przez wiele lat był lekarzem nadwornym hetmana Krzysztofa Radziwiłła, a następnie króla Władysława IV (1632-1648). Monarcha ten w 1635 roku nadał mu tytuł szlachecki. Podczas służby u hojnego króla Vorbek-Lettow dorobił się sporego majątku, posiadał wsie i nieruchomości m.in. na Pomorzu (z którego wywodziła się jego rodzina) i w Wielkim Księstwie Litewskim.

Wszystko zmieniło się w 1648 roku, tragicznym w dziejach Rzeczypospolitej. W czasie gdy umierał dobrodziej naszego pamiętnikarza, król Władysław IV, na południowo-wschodnich rubieżach państwa wybuchło powstanie kozackie pod wodzą Bohdana Chmielnickiego, które zapoczątkowało ciąg długotrwałych, wyniszczających kraj wojen. W 1654 roku Kozacy poddali się Moskwie, która na przełomie wiosny i lata tego roku przeprowadziła inwazję na Rzeczpospolitą.

Oddział żydowski "z dobrym rynsztunkiem"

Moskale bez większych problemów zajęli wschodnie rubieże państwa polsko-litewskiego, z kluczowym Smoleńskiem na czele. Wobec przewagi nieprzyjaciela niewiele zdziałać mogła skromna armia litewska dowodzona przez hetmana Janusza Radziwiłła. Maciej Vorbek-Lettow przebywał wówczas w Wilnie. Tam, podobnie jak inni mieszkańcy miasta, z niepokojem słuchał od uciekinierów z zajętych ziem o kolejnych sukcesach Moskali. Atmosfera w mieście stawała się coraz bardziej nerwowa. Zastanawiano się, jak szybko nieprzyjaciel dotrze do stolicy Wielkiego Księstwa.

8 lipca doniesiono, że Moskale spalili już miejscowości oddalone od Wilna o 100, a nawet kilkadziesiąt kilometrów. Niektórzy w obawie o własne życie zaczęli potajemnie opuszczać miasto, co ukróciły władze miejskie, wprowadzając zakaz wyjazdu bez specjalnego pozwolenia.

Tego dnia "w same południe niewypowiedzianie większa powstała trwoga", pisał Maciej Vorbek-Lettow. Słychać było "lamentowanie i płacz po ulicach od niewiast", gdy gruchnęła wieść, że Moskale przeprawiają się przez Wilię pod Niemecznynem, a więc są już ok. 20 kilometrów od Wilna. Mieszczanie postanowili bronić swojego miasta przed napastnikami i, jak notuje pamiętnikarz, wszyscy byli uzbrojeni i gotowi do walki.

Co więcej, swój oddział zorganizowała miejscowa społeczność żydowska. Jak pisze Vorbek-Lettow: "do tego przyszło (o czym przedtym nigdy nie słyszano), że i Żydzi pod swoją własną chorągiew […] ze 130 ochotszych do broni Żydów z dobrym rynsztunkiem stawili". Chorągiew ta "czerwona była, brzegi w listwie białe z obu stron z napisem hebrajskim". Następnego dnia, pisze dalej pamiętnikarz, Żydzi ci, podobnie jak szlachta, mieszczanie i miejscowy biskup, wysłali swoich ludzi na zwiady poza miasto.

Upadek Wilna

Okazało się, że sytuacja nie wygląda tak dramatycznie, jak sądzono. Zagrożenie jednak ciągle istniało i szlachta wileńska zwołała pospolite ruszenie. Wziął w nim udział również 61-letni Maciej Vorbek-Lettow, który nie tylko wystawił największy, bo trzyosobowy poczet jeźdźców, lecz także sam dosiadł konia.

Ostatecznie Moskale zajęli Wilno dopiero w czasie następnej kampanii przeprowadzonej latem 1655 roku. Miasto zostało ograbione, a wielu jego mieszkańców straciło życie. Dzieła zniszczenia dokonał pożar, trwający podobno 17 dni. Wilno oswobodzono z rąk nieprzyjaciela w 1660 roku. Po pięcioletniej moskiewskiej okupacji już nigdy nie odzyskało dawnego blasku.

Zawiązanie żydowskiego oddziału w Wilnie nie miało większego znaczenia dla losów wojny, ani nawet dla obrony samego miasta. Epizod ten opisany przez luteranina niemieckiego pochodzenia, a przy tym polskiego patriotę, pokazuje jak barwnym krajem była dawna Rzeczpospolita.

Źródła: Polskie Radio/th

M. Vorbek-Lettow, Skarbnica pamięci, 2006.