Cytat dnia. Stanisław Barańczak: jeżeli coś cię boli…
W jednym ze swoich ostatnich wierszy Stanisław Barańczak nie pozostawił wątpliwości, że z losem człowieka wiążę się samotne cierpienie, bezsilność wobec sił rządzących światem i nieuchronna, często niespodziewana śmierć. W tym mało optymistycznym spojrzeniu na ludzkie życie poeta umieścił jedną pozytywną informację.
2026-04-29, 06:30
Tematy bólu, cierpienia, śmierci czy relacji człowieka ze Stwórcą wielokrotnie pojawiały się w poezji Stanisława Barańczaka. Na przykład w utworze "Widokówki z tego świata" podmiot liryczny zwracał się do Boga słowami: "Mów, jak Ty się czujesz / z moim bólem – jak boli / Ciebie Twój człowiek". W innym miejscu autor pisał: "bo tylko ten świat bólu; bo tylko ten świat / jest bólem; bo światem jest tylko ten ból".
Obcość i nieczułość świata
O bólu, śmierci i całkowitej podległości człowieka wobec tego świata (czy planów Stwórcy) czytamy w utworze "TEKST DO WYGRAWEROWANIA NA NIERDZAWEJ BRANSOLETCE NOSZONEJ STALE NA PRZEGUBIE NA WYPADEK NAGŁEGO ZANIKU PAMIĘCI".
Przez sugestywny tytuł i użycie wersalików autor nie pozostawia odbiorcy wątpliwości, że treść utworu należy przyswoić i pamiętać o zawartych w niej wskazówkach przez cały czas, a w razie "nagłego zaniku pamięci" zerknąć na bransoletkę noszoną stale przy sobie.
"Ktoś umieścił na owej bransoletce tajemnicze instrukcje-komunikaty powiadamiające o fundamentalnej obcości i nieczułości świata. Ton tych powiadomień, nieco hipnotyczny i apodyktyczny zarazem, zdaje się rzeczywiście rozbudzać człowieka z jakiegoś głębokiego stanu utraty świadomości, komunikować mu podstawowe dane o świecie, który nie bierze pod uwagę »nierdzewnych bransoletek« z ich inskrypcjami, z wpisanymi w nie imionami, intymnością, potrzebą stabilizacji i bezpieczeństwa" – pisał literaturoznawca dr hab. Jerzy Kandziora.
"Jeżeli coś cię boli..."
Ten wspomniany "Ktoś" (Stwórca?) zwraca się w wierszu do człowieka słowami:
"JEŻELI COŚ CIĘ BOLI:
- DOBRA WIADOMOŚĆ: ŻYJESZ.
- ZŁA WIADOMOŚĆ: TEN BÓL
CZUJESZ WYŁĄCZNIE TY.
TO WSZYSTKO DOOKOŁA.
CO CIĘ SZCZELNIE OTACZA
NIE CZUJĄC TWEGO BÓLU,
JEST TO TAK ZWANY ŚWIAT.
UBAWI CIĘ, ŻE JEST ON
REALNY I JEDYNY
A LEPSZEGO NIE BĘDZIE,
PRZYNAJMNIEJ PÓKI ŻYJESZ
GDY JUŻ SKOŃCZYSZ SIĘ ŚMIAĆ,
ODRZUĆ LOGICZNY WNIOSEK,
ŻE TAKI ŚWIAT BYĆ MUSI
PRZYWIDZENIEM LUB SNEM.
TRAKTUJ GO CAŁKIEM SERIO,
JAK ON PRZED CHWILĄ CIEBIE
- DOKONUJĄC WYBORU
SPECJALNEJ CIĘŻARÓWKI,
BY W OKREŚLONYM MIEJSCU
I UŁAMKU SEKUNDY
POTRĄCIŁA CIĘ, KIEDY
PRZECHODZIŁEŚ PRZEZ JEZDNIĘ"
Urodzony w 1946 roku Stanisław Barańczak należał do głównych przedstawicieli nurtu Nowej Fali, ukształtowanej przez wydarzenia Marca 1968 czy Grudnia 1970. Przez zaangażowanie w sprawy polityczne (m.in. w 1976 roku był jednym z założycieli Komitetu Obrony Robotników) stracił pracę na uczelni, został objęty zakazem publikacji, skazany na rok więzienia, a w końcu zmuszony do emigracji.
Wyjechał do USA, gdzie zmarł w 2014 roku. Przez wiele lat mierzył się z chorobą Parkinsona. "TEKST DO WYGRAWEROWANIA…" pochodzi z jego ostatniego tomiku poezji "Chirurgiczna precyzja" wydanym w 1998 roku.
Źródła: Polskie Radio/th
J. Kandziora, Między wyobraźnią traumatyczną i geometryczną. Filozoficzne przestrzenie "Chirurgicznej precyzji" Stanisława Barańczaka, w "Pamiętnik Literacki", 2003, 2.